مقالات تاريخية

تاريخ مدينة البصرة

مدينة البصرة في ذاكرة التاريخ

بقلم/ د. زين العابدين كامل

 

كانت البصرة  في الجاهلية من ثغور العراق، وقد عاش على أرض البصرة: الفرس، واليونان، والهنود، وكان العرب قديمًا يسمونها: أرض الهند، وكانت هي والأُبُلَّة مركزين للتجارة الداخلية والخارجية، وكان يرتادها تجار العرب.

وقيل: تردد عليها أبو بكر الصديق رضي الله عنه في الجاهلية.

ويُقال لمدينة البصرة: قُبَّة الإسلام[1]، كما يُقال ذلك للكوفة أيضًا، والبصرة في كلام العرب: الأرض الغليظة التي فيها حجارة صلبة بيضاء.

وتُعدُّ مدينة البصرة أول مدينة إسلامية بُنيت خارج الجزيرة العربية زمن الفتوحات الإسلامية؛ فلقد بناها عتبة بن غزوان ، عام 14هـ /635م، فالبصرة قد شيَّدها العرب وعمَّروها، لكن المؤرخين قد اختلفوا في سنة بنائها، بين سنة 14هـ /635م، أو 15هـ، أو 16هـ، أو 17هـ، وهل كان بناؤها قبل فتح المدائن 16هـ، أو بعدها.

قال الإمام الطبري : «وفي هذه السنة -14هـ- وجَّه عمر بن الخطاب عتبة بن غزوان رضي الله عنهما إلى البصرة، وأمره بنـزولها بمن معه، وقطع مادة أهل فارس عن الذين بالمدائن ونواحيها منهم»، ويتفق هذا مع رواية الشعبي أنه لما قُتِل مهران قائد الفرس في صفر 14هـ بَعَث عمر إلى عتبة: «قَدْ فَتَحَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ عَلَى إِخْوَانِكُمُ الحِيرَةَ وَمَا حَوْلَهَا، وَقُتِلَ عَظِيمٌ مِنْ عُظَمَائِهَا، وَلَسْتُ آمَنُ أَنْ يَمُدَّهُمْ إِخْوَانُهُمْ مِنْ أَهْلِ فَارِسَ، فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُوَجِّهَكَ إلى أَرْضِ الهِنْدِ، لِتَمْنَعَ أَهْلَ تِلْكَ الجِيزَةِ مِنْ إِمْدَادِ إِخْوَانِهِمْ عَلَى إِخْوَانِكُمْ، وَتُقَاتِلَهُمْ، لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَفْتَحَ عَلَيْكُمْ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّه»، وزاد أبو حنيفة الدينوري: «وقاتلهم مما يلي الأُبُلَّة»، فتقدَّم
إليها عتبة في خمسمائة، وقيل: ثمانمائة مقاتل، فنـزلها في ربيع الأول –أو الآخر- 14هـ»[2].

وعند البلاذري: «لما نـزل عتبة بن غزوان الخريبة (مسالح الفرس قريبة من الأُبُلَّة) كتب إلى عُمَر بن الخطاب يعلمه نـزوله إياها، وأنه لا بد للمسلمين من منـزل يشتون به إذا شتوا، ويكنسون فيه إذا انصرفوا من غزوهم، فكتب إليه: اجمع أصحابك في موضع واحد وليكن قريبًا مِن الماء والرعي، واكتب إليَّ بصفته، فكتب إليه: إني وجدتُ أرضًا كثيرة القصبة في طرف البر إلى الريف، ودونها مناقع ماء فيها قصباء، فلما قرأ الكتاب قال: هذه أرض نضرة قريبة من المشارب والمراعي والمختطب، وكتب إليه: أن أنـزلها الناس، فأنـزلهم إياها، وذلك في سنة 14هـ»[3].

وفي رواية سيف بن عمر: أن البصرة مصرت في ربيع سنة 16هـ، وذكر اليعقوبي في البلدان وغيره: أن عتبة بن غزوان مصَّر البصرة سنة 17هـ[4].

وقد قام المسلمون بقيادة عتبة بن غزوان بتشييد المسجد الجامع في مدينة البصرة، وكذلك بنى الناس منازلهم، ولم تكن البصرة في العهد الراشدي بالمدينة الكبيرة؛ وذلك يرجع إلى حداثة نشأتها العربية، وكانت مستوخمة رديئة الهواء والماء، ليست بالخصبة ولا الغنية.

وقد ذكر ذلك البلاذري في فتوح البلدان حيث قال: «قدم الأحنف بن قيس على عمر في أهل البصرة، فجعل يسألهم رجلًا رجلًا والأحنف في ناحية البيت في بتٍ[5] لا يتكلم، فقال له عمر: أما لك حاجة؟ قال: بلى يا أمير المؤمنين، إن مفاتح الخير بيد الله، إن إخواننا من أهل الأمصار نـزلوا منازل الأمم الخالية بين المياه العذبة والجنان الملتفَّة، وإنا نـزلنا سبخة بشاشة لا يجف نداها ولا ينبت مرعاها، ناحيتها من قِبَل المشرق: البحر الأجاج، ومن قِبَل المغرب: الفلاة؛ فليس لنا زرع ولا ضرع، يأتينا منافعنا وميرتنا في مثل مريء النعامة، يخرج الرجل الضعيف فيستعذب الماء من فرسخين، وتخرج المرأة لذلك فتربق ولدها[6] كما تربق العنـز، يخاف بادرة العدو وأكل السبع، فإلا ترفع خسيستنا، وتجبر فاقتنا نكن كقومٍ هلكوا»، فألحق عمر ذراري أهل البصرة في العطاء، وكتب إلى أبي موسى يأمره أن يحتفر لهم نهرًا[7].

وقد ظلت مدينة البصرة هكذا حتى انتهاء عصر الخلافة الراشدة، وفي عصر معاوية بن أبي سفيان ، قَدِم الأحنف أيضًا على معاوية وافدًا لأهل البصرة يستعطفه لهم، وكان فيما وصف به أهلها قوله: «أهل البصرة عدد يسير، وعظم كسير مع تتابع من المحول واتصال من الذحول، فالمكثر فيها قد أطرق، والمقل قد أملق، وبلغ منه المخنق»[8].

وتمر السنون وتزدهر مدينة البصرة، حتى أصبحت مركزًا إداريًّا وعسكريًّا مهمًّا في العراق، مما رغَّب الكثير من السكان في الهجرة إليها، وازداد عدد سكان المدينة من 800 نسمة تقريبًا، في بداية نشأتها إلى 230 ألف نسمة تقريبًا في نهاية الحقبة الأولى من العصر الإسلامي، وفي العصر الأموي ازدادت أهمية البصرة كثيرًا؛ إذ غدت العاصمة الإقليمية للدولة الأموية في العراق.

وفي العصر العباسي عاشت البصرة أزهى عصورها، ووصلت إلى قمة ازدهارها، فصارت مدينة كبيرة فيها أسواق واسعة، ومناطق سكنية كثيرة، بل وأصبحت من أشهر المدن وأكثرها أدبًا وعلمًا، وتجارة، وعزًّا، وأجلها شأنًا وأبهجها مركزًا، وأصبحت مشهورة بجوامعها ومكتباتها، ودور النسخ والحدائق، وقد احتلت المرتبة الثانية في العراق بعد بغداد التي أصبحت عاصمة الدولة العباسية.

هذا وقد اهتم بنو العباس بعمارتها وشيَّدوا فيها الأبنية والمساجد، وكانت مركز التجارة بين العراق والبلاد الأخرى.

قال الحميري: «فالبصرة والكوفة مصرا الإسلام وقرارة الدين، ومحال الصحابة والتابعين، والعلماء الصالحين، وجيوش المسلمين والمجاهدين، ثم نشأت بين أهل المصرين مفاخرة ومفاضلة، فقال مَن فضَّل البصرة: كان يقال الدنيا والبصرة!»[9].

ولأهل البصرة ثلاثة أشياء ليس لأحدٍ مِن أهل البلدان أن يدعيها، ولا يشركهم فيها، وهي: النخل، والشاء، والحَمَام الهدي؛ أما النخل: فهم أعلم قوم بها وأحذقهم بغراستها وتربيتها، وإصلاحها وإصلاح عللها وأدوائها، وأعرفهم بأحوالها من حين تغرس إلى حين تكمل وتستوي، وأبصرهم بالتمر وخرصه، وتمييزه وحزره وخزنه، وهي تجارتهم العظمى وعدتهم الكبرى، وفي البصرة من أصناف النخيل ما ليس في بلدٍ مِن بلاد الدنيا.

وأما الشاء: فإنهم اصطفوا منها العبدية المنسوبة إلى عبد القيس.

وأما الحمام: فالأمر بالبصرة جل فيه، وتجاوز الحد، وبلغت الحمام عندهم في الهدي أن جاءت من أقاصي بلاد الروم، ومن مصر إلى البصرة، وتنافسوا في اقتنائها، ولهجوا بها حتى بلغ ثمن الطائر منها سبعمائة دينار[10].

ولقد اشتهرت البصرة بدورها الكبير الذي أدَّته في تاريخ الثقافة العربية والإسلامية، فقد كانت مساجدها ومدارسها ومكتباتها تزدحم بالعلماء والفقهاء والأدباء والمؤرخين، ولذا دُعيت البصرة كما ذكرنا بقبة الإسلام، وقد برع علماء وأعلام في مدينة البصرة: كالحسن البصري، ومحمد بن سيرين، ومالك بن دينار، وغيرهم من التابعين، وكانت البصرة تناظر الكوفة في المذاهب العربية والنحو، وهو أمر مشهور في كتب النحاة، حتى قيل حيثما وجد اختلاف بين البصريين والكوفيين، فمذهب البصريين أصح من جهة اللفظ، ومذهب الكوفيين أصح من جهة المعنى.

وكذلك تحتوي مدينة البصرة على كثيرٍ من قبور الصحابة رضي الله عنهم.

ولقد تعرَّضت مدينة البصرة لهجوم مُسلح عام 257هـ /871م، أثَّر على المدينة وأهلها تأثيرًا بالغًا، وذلك أثناء ثورة الزنج، وتُعد ثورة الزنج من أعنف الثورات التي شهدها عصر الخلافة العباسية، وكان قائد هذه الثورة شخص يُدعى: علي بن محمد بن عبد الرحيم، وقد قام الزنوج بتدمير المدينة تدميرًا كاملًا، وأشعلوا فيها النيران وأحرقوا جامعها، وأحرقوا الزروع والثمار والكلأ، وقاموا بقتل مَن فيها مِن الرجال والعلماء والأعيان، وظلوا يفعلون ذلك بالبصرة عِدَّة أيام، وقُتل في هذه الواقعة عشرات الآلاف من المسلمين، وهرب والي المدينة ومَن معه، وتركوا أهل المدينة يواجهون مصيرهم[11].

ومن الأزمنة التي تأثرت فيها مدينة البصرة، وتراجع دورها فيها كغيرها من المدن العراقية: عصر الدولة الصفوية الشيعية، وهي الدولة التي احتلت كثيرًا من البلدان في عصر الدولة العثمانية، وقد قام الشيعة بقتل الآلاف من المسلمين، ونبشوا قبور العلماء والصالحين، ففي عام 913هـ /1508م، اختيرت بغداد عاصمة الخلافة كهدف لجيش إسماعيل الصفوي فاقتحمها وهدمها وخرَّبها، وأعمل السيف في أهل السُّنَّة، وقام بتخريب مساجدها ونبش قبور أهل السنة وأحرق عظامهم.

ولما هاجم الشاهُ -عباس الكبير- العِرَاقَ، واستولى على بغداد والموصل وكركوك، ثم على معظم البلاد، وحاول فرض التشيُّع بالقوة، لكنَّ أهل العراق رفضوا ذلك؛ نكَّل بهم قتلًا وتشريدًا وتعذيبًا، وسبى النساء والأطفال، وأعاد هدم مرقدي: الشيخ عبد القادر الجيلاني، وأبي حنيفة النعمان، وحوَّل المدارس السنية إلى إصطبلات للخيول!

ولذا تراجعت البصرة وتأثرت باحتلال الشيعة الصفويين لمدن العراق، كما تراجعت مدن العراق بصفة عامة بما فيها بغداد العاصمة.

الدور السياسي لمدينة البصرة في عصر أمير المؤمنين علي بن أبي طالب وأحداث الفتنة:

لعبت البصرة دورًا سياسيًا كبيرًا في خلافة علي بن أبي طالب ، وقد ذكرنا في معرض حديثنا عن مدينة الكوفة، أن الكوفة هي الأخرى قد لعبت دورًا سياسيًّا كبيرًا في عصر أمير المؤمنين علي بن أبي طالب ، وذلك أثناء الخلاف الذي وقع بين أمير المؤمنين علي بن أبي طالب وبين طلحة بن عبيد الله، والزبير بن العوام، وأم المؤمنين عائشة رضي الله عنهم أجمعين.

فقد تحركت أم المؤمنين عائشة، والزبير بن العوام، وطلحة بن عبيد الله رضي الله عنهم أجمعين، ومَن معهم مِن مكة المكرمة إلى مدينة البصرة للمطالبة بدم عثمان بن عفان ، وإقامة الحد على قاتليه، وعندما وصل طلحة والزبير وعائشة  ومَن معهم إلى البصرة، أرسلوا إلى أعيان وأشراف القبائل يستعينون بهم على قتلة عثمان، وكان كثير من المسلمين في البصرة وغيرها يرغبون في القود مِن قتلة عثمان I؛ إلا أن بعض هؤلاء يرون أن هذا من اختصاص الخليفة وحده، وأن الخروج في هذا الأمر بدون أمره وطاعته معصية، ولكن خروج هؤلاء الصحابة المشهود لهم بالجنة، وأعضاء الشورى ومعهم أم المؤمنين عائشة حبيبة رسول الله وأفقه النساء، جعل الكثير من البصريين على اختلاف قبائلهم ينضمون إليهم[12].

وأرسل الزبير إلى الأحنف بن قيس السعدي التميمي يستنصره على الطلب بدم عثمان، والأحنف من رؤساء تميم وكلمته مسموعة، يقول الأحنف واصفًا هول الموقف: «فأتاني أفظع أمر أتاني قط، فقلتُ: إن خذلاني هؤلاء ومعهم أم المؤمنين وحواري رسول الله صلى الله عليه وسلم لشديدٍ»؛ إلا أنه اختار الاعتزال، فاعتزل معه ستة آلاف ممَّن أطاعه مِن قومه، وعصاه في هذا الأمر كثيرٌ منهم، ودخلوا في طاعة طلحة والزبير وأم المؤمنين، ويذكر الزهري أن عامة أهل البصرة تبعوهم[13].

وهكذا انضم إلى طلحة والزبير وعائشة ومَن معهم أنصار جدد لقضيتهم التي خرجوا من أجلها، وقد وقع قتال في مدينة البصرة وقُتل ستمائة من قتلة عثمان I، ثم كانت محاولات الصلح، وقد شارك في محاولات الصلح عددٌ من الصحابة وكبار التابعين[14].

ومِن أهم الأدوار الذي بُذلت من أجل الصلح هذا الدور العظيم الذي قام به القعقاع بن عمرو التميمي: حيث أرسله أمير المؤمنين علىٌّ I في مهمة الصلح إلى طلحة والزبير وأم المؤمنين عائشة[15]، وقد ذهب القعقاع إلى مدينة البصرة[16]، وقد نجح بالفعل في إقناع أم المؤمنين ومَن معها بضرورة الصلح، وأن هذا الأمر دواؤه التسكين[17]، ولا بد من التأني في الاقتصاص من قتلة عثمان، فإذا انتهت الخلافات، واجتمعت كلمة الأمة على أمير المؤمنين تفرَّغ لقتلة عثمان، وعاد القعقاع إلى علي في ذي قار وقد نجح في مهمته، وأخبر عليًّا بما جَرَى معه، فأُعجب علي بذلك، وأوشك القوم على الصلح؛ كرهه مَن كرهه، ورضيه مَن رضيه،، ثم أرسل عليٌّ  رسولين إلى عائشة والزبير ومَن معهما يستوثق مما جاء به القعقاع بن عمرو، فجاءا عليًّا بأنه على ما فارقنا عليه القعقاع، فأقدم[18] عليٌّ وارتحل حتى نـزل بحيالهم.

وذكر ابن كثير : أن عليًّا وصل إلى البصرة، ومكث ثلاثة أيام، والرسل بينه وبين طلحة والزبير، وأشار بعض الناس على طلحة والزبير بانتهاز الفرصة من قتلة عثمان، فقالا: إن عليًّا أشار بتسكين هذا الأمر، وقد بعثنا إليه بالمصالحة على ذلك، فبات الناس على نية الصلح والعافية وهم لا يشكون في الصلح، فكان بعضهم بحيال بعض، وبعضهم يخرج إلى بعض، لا يذكرون ولا ينوون إلا الصّلح، وبات الذين أثاروا الفتنة بشر ليلة باتوها قط؛ إذ أشرفوا على الهلاك، وجعلوا يتشاورون ليلتهم كلها، حتى اجتمعوا على إنشاب الحرب في السر واستسروا بذلك خشية أن يفتضح أمرهم، وتكلَّم عبد الله بن سبأ فقال: «يا قوم، إن عزّكم في خلطة الناس فصانعوهم، وإذا التقى الناس غدًا فانشبوا القتال».

وبالفعل تمكَّن المجرمون من إحداث الوقيعة بين الطرفين، حتى نشبت الحرب بينهم، وكانت موقعة الجمل في مدينة البصرة عام 36هـ/656م[19]، وبعد انتهاء الحرب كان أمير المؤمنين عليٌّ  حريصًا على وحدة الصف، واحترام الجميع، ومعاملتهم المعاملة الكريمة، وكان لهذه المعاملة أثر بالغ في مبايعة أهل البصرة لأمير المؤمنين علي، وبذلك تمت بيعة أهل البصرة لأمير المؤمنين علي، وولَّى عليهم ابن عمه عبد الله بن عباس [20].

وبعد هذا العرض يتبيَّن لكلِّ ذي لُبٍّ: أن مدينة البصرة من المدن الإسلامية التي كانت تتمتع بقدرٍ كبيرٍ من الحضارة والثقافة؛ لا سيما في العصر العباسي -كما أوضحنا-.

فمدينة البصرة هي مدينة العلم، والحضارة والثقافة، والتراث والتاريخ.

 

[1]   النووي: المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، وبدر الدين العيني: عمدة القاري شرح صحيح البخاري، ومحمد البكري الشافعي: دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، والكرماني: الكواكب الدراري في شرح صحيح البخاري، ومحمد الجكني الشنقيطي: كوثَر المَعَاني الدَّرَارِي في كَشْفِ خَبَايا صَحِيحْ البُخَاري، وعلي بن العطار: العدة في شرح العمدة في أحاديث الأحكام.

[2]   الطبري: تاريخ الرسل والملوك (3/591)، والدينوري: الأخبار الطوال (1/116).

[3]   البلاذري، فتوح البلدان (1/337).

[4]  اليعقوبي، البلدان (1/17).

[5]   طيلسان من خز.

[6]   أي: تربطه بحبل.

[7]   البلاذري، فتوح البلدان (1/347).

[8]   المحول: جمع محل، وهو: القحط. والذحول: جمع ذحل، وهو: الثأر؛ يعني: أنهم تفانوا لكثرة الحروب والفتن بينهم. وأطرق: غض بصره حياء؛ لأنه لا يجد ما يعطي. وأملق: افتقر.

[9]  الحميري، الروض المعطار في خبر الأقطار (1/106).

[10]  البكري، المسالك والممالك (1/432).

[11]  الطبري، تاريخ الرسل والملوك (9/410).

[12]  الطبري، تاريخ الرسل والملوك (5/586) وابن كثير، البداية والنهاية (7/754).

[13]  عبد الرزاق الصنعاني، المصنف (5/456) بسندٍ صحيحٍ إلى الزهري مرسلًا.

[14]  ابن سعد، الطبقات (7/2909).

[15]  ابن كثير: البداية والنهاية (7/739).

[16]  خالد كبير علال، تضارب روايات الفتنة الكبرى، جامعة الجزائر (ص 16).

[17]  ابن كثير، البداية والنهاية (7/745).

[18] الطبري، تاريخ الرسل والملوك (5/525).

[19]  للاطلاع على تفاصيل أحداث الفتن السياسية وأحداث موقعتي: الجمل وصفين، راجع كتابنا: «أحداث الفتن السياسية في عصر الخلافة الراشدة والدولة الأموية».

[20]  سيف بن عمر الأسدي التَّمِيمي، الفتنة ووقعة الجمل (ص181).

 

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

زر الذهاب إلى الأعلى
patronspor
wps下载
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betsmove
betsmove giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
cratosroyalbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
freee
wps下载
iptv satın al
iptv abonelik
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
tarafbet giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
sweet bonanza
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
justin tv
canlı maç izle
maç izle
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
telegram ifşa
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
realbahis
betcio
kralbet
bullbahis
parmabet
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betcio
deneme bonusu
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
spinco giriş
spinco güncel
spinco aktif
deneme bonusu veren siteler
tempobet
deneme bonusu
slot siteleri
betwoon
betwoon giriş
deneme bonusu veren siteler
doeda
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
betcio
casino siteleri
canlı casino siteleri
betcio
betcio
doeda
deneme bonusu veren siteler
vdcasino
hdabla
betcio
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
Grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
perabet
perabet giriş
lunabet
lunabet
grandpashabet
grandpashabet Giriş
grandpashabet giriş güncel
tarafbet
tarafbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
alobet
vipslot
vipslot giris
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
jojobet
jojobet giriş
jojobet
deneme bonusu veren siteler
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
casibom
casibom
casibom
lunabet
lunabet giriş
lunabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
doeda
alobet
vdcasino
grandpashabet
grandpashabet giriş
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
vdcasino
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
betsmove
betsmove giriş
betsmove güncel giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
galabet
galabet giriş
galabet
galabet giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
hdabla
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
betturkey
slot siteleri
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betpas
betpas güncel giriş
betpas giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
dedebet
deneme bonusu veren siteler
betist
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
kavbet giriş
betpas
deneme bonusu
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
kavbet
kavbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
galeri yetki belgesi
betcio
betcio giriş
betcio güncel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
grandpashabet
granspahabet giriş
dedebet
dedebet giriş
dedebet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
jojobet
jojobet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
pashagaming
ikimisli
artemisbet
deneme bonusu veren siteler
betebet
nerobet
vdcasino
lordcasino
lordcasino giriş
oslobet
oslobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
lordcasino
lordcasino giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
bahiscasino
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
süpertotobet
betyap
betyap giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
betyap
betyap giriş
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
taraftarium24
taraftarium24
taraftarium24
汽水音乐
holiganbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
nerobet
vdcasino
dizipal
dizipal giriş
yabancı dizi izle
kavbet
slot siteleri
hdabla
7dak
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet giris
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
royalbet
kavbet
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
betturkey
betturkey
sahabet
holiganbet
slot siteleri
casino siteleri
marmaris escort
ganobet
ganobet giriş
holiganbet
ganobet
ikimisli
ikimisli giriş
ikimisli yeni adres
betasus
Maxwin
Maxwin giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
tipobet
deneme bonusu veren siteler
bahsegel
Esenyurt Escort
Beylikdüzü Escort
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
tophillbet
tophillbet
hiltonbet
hiltonbet
antikbet
antikbet
meritbet
meritbet
gizabet
realbahis
betci
grandpashabet
grandpashabet
betci
casibom
nakitbahis
narsbahis
kavbet
narsbahis
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
aresbet
aresbet
limanbet
limanbet
avrupabet
avrupabet
pulibet
pulibet
pashagaming
pashagaming
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
betkom
betkom
sahabet
sahabet
milanobet
milanobet
tophillbet
Jojobet
Jojobet Giriş
taraftarium24
taraftarium24
holiganbet
holiganbet
aresbet
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
doeda
doeda
bahibom
bahibom giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
nakitbahis
nakitbahis
kralbet
kralbet
makrobet
makrobet
tarafbet
tarafbet
ultrabet
ultrabet
casinoroyal
casinoroyal giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
betorder
hititbet
pusulabet
pusulabet
vaycasino
spinco giriş
spinco giriş
jetbet
casinoroyal
casinoroyal
casinoroyal
betnano
betnano
betnano
betzula
betzula
betzula
betzula
betasus
betasus
betasus
betasus
realbahis
titobet
tipobet
Lordcasino
Lordcasino giriş
vevobahis
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
perabet
perabet giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
betkom
betkom giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
maxwin
kingroyal
kingroyal giriş
pusulabet
pusulabet giriş
betparibu
betparibu giriş
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
kingroyal
kingroyal giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
kingroyal
kingroyal giriş
kingroyal, kingroyal giriş
restbet
mislibet
kingroyal
kingroyal giriş
artemisbet
artemisbet giriş
artemisbet güncel giriş
jojobet giris
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
artemisbet
Artemisbet Giriş
Artemisbet güncel giriş
betasus
deneme bonusu veren siteler
bahis siteleri
bet siteleri
holiganbet
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
jetbet
betgit
betgit
betgit
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
hilarionbet
gates of olympus
gates of olympus oyna
gates of olympus demo
avrupabet
avrupabet giriş
betkolik
betkolik giriş
betkolik giriş adresi
tipobet
superbetin
pokerklas
pokerklas giriş
perabet
perabet giriş
betkom
betkom giriş
betmoney
betmoney giriş
betcio
betcio giriş
winxbet
winxbet giriş
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
superbet
pashagaming
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
matadorbet
betturkey
sahabet
betwoon
betwoon giriş
royalbet
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
sweet bonanza demo
betwoon
betwoon giriş
matbet
grandpashabet
holiganbet
celtabet
meritbet
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
casinometropol
perabet
perabet giriş
zirvebet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
holiganbet
setrabet
süpertotobet
realbahis
casibom
casibom giriş
hititbet
kavbet
amgbahis
amgbahis giriş
limanbet
holiganbet
holiganbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
kavbet
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
marsbahis giriş
marsbahis güncel
betpas
piabellacasino
piabellacasino giriş
tarafbet
tarafbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar
coinbar giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
marsbahis giriş
marsbahis güncel
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
betkom
betkom
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
betturkey
betturkey giriş
betgit
betgit giriş
winxbet
winxbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
kralbet
kralbet giriş
vevobahis
vevobahis giriş
jetbahis
supertotobet
süpertotobet
kalebet
kalebet giriş
mobilbahis
mobilbahis güncel giriş
casibom
casibom giriş
Lordcasino
Lordcasino giriş
parobet
matbet
matbet giriş
imajbet
grandpashabet giriş
grandpashabet
betcio
betcio giriş
casinolevant
casinolevant giriş
hititbet
holiganbet
holiganbet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
sekabet
sekabet giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet
marsbahis
marsbahis giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet giriş
vdcasino
trendbet güncel giriş
ultrabet
royalbet
realbahis
extrabet
extrabet
extrabet giriş
enjoybet
ngsbahis
queenbet
setrabet
setrabet giriş
extrabet
extrabet giriş
setrabet
Sonbahis
Sonbahis giriş
trendbet
Enbet
Enbet giriş
grandpashabet
cratosroyalbet
radissonbet
betgit
1win
bahiscasino
teosbet
casinomilyon
betplay
amgbahis
sonbahis
betpuan
esbet
betbey
casinolevant
jojobet
holiganbet
restbet
restbet giriş
restbet güncel
casibom
casibom giriş
betgit
betgit giriş
casibom
casibom giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
matbet
jasminbet
ultrabet