مقالات تاريخية

الولاة والوحدات الإدارية (1)

إدارة المدينة (العاصمة):

بقلم/ د. محمد جابر علام

كان النبي ﷺ يشرف على إدارة المدينة والمناطق القريبة منها إشرافًا مباشرًا، وكان يُعيّن نائبًا عنه في إدارتها عند خروجـه إلى الجهاد أو الحـجّ، فيصـلي هذا النائب بالنـاس، ويشـرف على تنفيذ متطلبات المتبقين في المدينة، فقد استخلف سعد بن عبادة في غزوة وَدَّان (2هـ)، وسعد بن معاذ في غزوة بواط (2هـ)، وأبا ســــــــلمة في غـــــــــزوة ذي العُشــــــــيرة (2هـ)، وأبا لُبــــــــابة في غزوتي السَّــــــــوِيق وبني قينقاع (2هـ)، وعثمــــــــان بن عفــــــان في غــــــزوات ذي أَمَـرْ، وغَطَفَـان (3هـ)، وذات الرِّقـاع (4هـ)، وسِباع بن عُرفُطة في غزوتي دُومة الجندل (5هـ)، وخيبر (7هـ)، وأبو رُهــــــم بن الحصيب في غــــــزوة فتــــــح مــــــكة (8هـ)، وعلي بن أبي طالــــــب في غــــــزوة تبــــــوك (9هـ)، رضي الله عنهم أجمعين، لكن يبقى أن عـبد الله بن أم مكـتوم رضي الله عنه كـان علـى رأس هؤلاء النواب، وفي مقدمتـهم، فقد أنابه النبي ﷺ عنه ثلاث عشرة مرة([1]).

  • وكانت (مكة) وحدة إدارية، وتأتى في أهميتها بعد العاصمة، وقد انضمت إلى الدولة الإسلامية في الســـنة الثامــــــنة للهجـــــرة بعد الفــــتح، وعــين عليـــــها النبي ﷺ عَــــتَّاب بن أســـيد بن أبـــي العـــاص رضي الله عنه واليًا عليها([2]). وبقي على إدارتها حتى وفاة الرسول ﷺ، فأقره أبو بكر رضي الله عنه على ولايته حتى وفاته ([3]).

  • وكانت الطائف – بعد إسلامها (9هـ) – وحدة إدارية، واستعمل النبي ﷺ على إدارتها عثمان بن أبي العاص رضي الله عنه ، وقد اختير عثمان رضي الله عنه مع صغر سنه، ويعلل ذلك قول أبي بكر الصديق رضي الله عنه: “يا رسول الله ﷺ إني رأيت هذا الغلام منهم أحرصهم على التفقه في الإسلام وتعلم القران” ([4]).

  • وكانت (اليمن) وحدة إدارية، وكانت قبل الإسلام تتبع فارس، وولي أمرها من قِبَل كسرى باذان بن ساسان، فأسلم وحسن إسلامه وأصبح أهلها جزءًا من رعايا الدولة الإسلامية. فأبقى النبي ﷺ باذان على إدارتها، ولم يشرك معه فيها أحدا حتى وفاته([5])، ثم رأى النبي ﷺ بعد وفاة باذان أن يقسم اليمن إلى عدد من الأقسام الإدارية، فكانت (صنعاء وأعمالها) وحدة إدارية، وجعلها لشَهْر بن باذان، وبعد مقتله تولى إدارتها خالد بن سعيد رضي الله عنه([6])، وكانت (مأرب) وحدة إدارية وجعلها لأبي موسى الأشعري رضي الله عنه، وتشمل منطقة زبيـــد وعـــدن ورمـــغ والسـاحل، وكانت (الجند) وحدة إدارية، وجعلها لمعاذ بن جبل رضي الله عنه([7]).

  • وكانت (نجران) وحدة إدارية جعلها النبي ﷺ لعمرو بن حزم رضي الله عنه، ثم تولى إدارتها بعده أبو سفيان بن حرب رضي الله عنه([8]).

  • وكانت (حضرموت والصَّدَف) وحدة إدارية، وقد جعلها النبي ﷺ كما يشير البلاذري لزياد بن لبيد رضي الله عنه([9]). وهناك إشارة إلى أن وائل بن حُجْر بن ربيعة رضي الله عنه كان قَيْلًا من أقيال حضرموت، وكان أبوه ملكًا من ملوكهم، وفد على النبي ﷺ، ويقال: إن النبي ﷺ بشّر به قبل قدومه فقال: “يأتيكم وائل بن حجر من أرض بعيدة من حضرموت راغبا في الله ورسوله، وهو بقية أبناء الملوك، فلما دخل عليه رحب به وأدناه من نفسه وقرّبه من مجلسه وبسط له رداءه، ودعا له ولولده، واستعمله على حضرموت، وكتب له كتابا إلى الأقيال والعباهلة”([10]).

  • أما منطقة (البحرين) فكانت ابتداءً جزاءًا من مملكة فارس، وكان سكانها من العرب واليهود والمجوس، فأرسل النبي ﷺ العلاء بن الحضرمي رضي الله عنه إلى المنذر بن ساوى يدعوه إلى الإسلام، فأسلم المنذر وحسن إسلامه رضي الله عنه، فأبقاه النبي ﷺ على إدارة البحرين وقال له: “إنك مهما تصلح فلن نعزلك عن عملك، ومن أقام على يهوديته أو مجوسيته فعليه الجزية”([11])، ويشير ابن سعد إلى أن النبي ﷺ استعمل العلاء بن الحضرمي رضي الله عنه وبعث معه أبا هريرة رضي الله عنه([12])، ويبدو أن المنذر رضي الله عنه كان يدير البحرين وفق النظم الإدارية الموجودة، وكان دور العلاء رضي الله عنه مساعدة المنذر رضي الله عنه في نقل البلاد من النظم السائدة إلى النظم الإدارية وفق تعاليم الدين الجديد التي آمن بها المنذر رضي الله عنه، ومجموعة من أهل البحرين، وكان دور أبي هريرة رضي الله عنه تعليم الناس، وتفقيههم الإسلام وأحكامه.

  • وقد قام أهل البحرين بشكوى العلاء رضي الله عنه إلى رسول الله ﷺ، ولم تسعفنا المصادر عن طبيعة هذه الشكوى وأسبابها. ولكن النبي ﷺ استجاب لطلبهم، وعزله، واستعمل على إدارتها أبان بن سعيد بن العاص رضي الله عنه([13]).

  • وأشارت المصادر إلى أن (عُمان) كانت وحـــــدة إدارية جمعها النبـــــي ﷺ لعمـــــرو بن العــــاص رضي الله عنه([14]).

  • وكـانت هـناك مجموعـة من المناطـق الإدارية الصـغيرة في الجـزيرة، فكانت قُـرى عُرينة (تبوك وخيبر وفدك) وحدة إدارية، واستعمل النبي ﷺ على إدارتها عمرو بن سعيد بن عبد الله بن العاص رضي الله عنه([15])، و(وادي القرى) وكان على إدارتها الحكم بن سعيد بن العاص رضي الله عنه([16])، و(جُرَش) وكان على إدارتهـــــا صُـــــرَد بن عــــبد الله الأزدي رضي الله عنه([17])، و(دُبا) واســــتعمل علـــــى إدارتهــــــا حذيفـــــــة بن اليمــــــان رضي الله عنه([18])، و(الخَطّ) واستعمل على إدارتها أبان بن سعيد بن العاص رضي الله عنه لفترة من الوقت، ثم أرسله واليًا من قِبَله على البحرين([19])، و(وادي العقيق) واستعمل على إدارتها بلال بن الحارث المزني رضي الله عنه([20])، وقد كانت هذه القرى مستقلة قبل الإسلام، ولم تكن تابعة إداريًّا لدولة من الدول المجاورة؛ مما جعل النبي ﷺ يعين لكل واحدة منها واليًا مستقلًّا.

  • أما القبائل العربية المتناثرة في أنحاء الجزيرة؛ فقد أرسلت وفودًا إلى النبي ﷺ أعلن بعضها الإسلام، وقَبِل البعض الآخر الدخول في حماية المسلمين.

([1]) خليفة: تاريخ خليفة، ص60 & ابن هشام: السيرة النبوية، ج2 ص196، 202 & ج3 ص5، 8، 172، 184، 302 & ج4 ص34، 140.
([2]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص74 & ابن الأثير: أُسد الغابة، ص712.
([3]) ابن الأثير: المصدر نفسه.
([4]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص119 & الطبري: تاريخ، ج1 ص782 & ابن حزم: جوامع السيرة، ص21.
([5]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([6]) ابن حزم: المصدر نفسه.
([7]) خليفة: تاريخ خليفة، ص61 & البلاذري: أنساب، ج1 ص620، 621 & ابن الأثير: أُسد الغابة، ص1406.
([8]) البلاذري: أنساب، ج1 ص620.
([9]) البلاذري: المصدر نفسه & ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([10]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص248 & ابن عبد البر: الاستيعاب، ج2 ص756. القَيْل: الملك من ملوك حِمْيَر وجمعه أقـيال وقـيول. العباهلة: هم الذين أُقِـروا على ملكهم لا يُزالـون عـنه. انظـر: ابن منظـور: اللسـان ج11 ص580).
([11]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص226.
([12]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص226.
([13]) ابن الأثير: أُسد الغابة، ص8.
([14]) ابن عبد البر: الاستيعاب، ص497.
([15]) خليفة: تاريخ خليفة، ص61 & ابن عبد البر: الاستيعاب، ص490.
([16]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([17]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص240.
([18]) ابن سعد: المصدر السابق، ج3 ص527.
([19]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([20]) ابن حجر: الإصابة، ج1 ص187.

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

زر الذهاب إلى الأعلى
holiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişBeinwonKarşıyaka DişçiKarşıyaka DişKarşıyaka Diş Kliniğimarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişcasinofastjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncelCeltabet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncelBahsegelBahsegelKavbetBahsegelBahsegel girişBahsegelalanya escortalanya bayan escortescort alanyadeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren siteler resmihaber sitelerison dakika haberlerhaber okuSekabetSekabet girişSekabet güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetgitBetgit girişBetgit güncel girişSekabetSekabet girişSekabet güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetasusBetasus girişBetasus güncel girişBetasusBetasus girişBetasus güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişBetgitBetgit girişBetgit güncel girişİstanbulcasinoİstanbulcasino girişİstanbulcasino güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izleFixbetFixbet girisSekabetSekabet girişgrandpashabet girişonwinonwin girişonwin güncelgiftcardmall/mygiftmaç izleselcuksportscanlı maç izleen güvenilir casino sitelerien iyi güvenilir casino siteleri 2025en güvenilir casino bahis siteleribahis sitelericasino sitelerigüvenilir bahis siteleriiptv satın alen iyi iptviptv abonelikiptv güvenilironwinonwin girişonwinonwin girişgrandpashabet girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerBeinwonBetmartinSovabetdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteleriptviptv satın aliptv testiptviptv satın aliptv testcasibomcasibom girişcasibom güncelcasino sitelerikumar sitelerislot oyunlarıtürkiye yasal bahis siteleriyasal bahis sitelerigüvenilir bahis sitelerigrandpashabet güncel girişGrandpashabet resmi girişgrandpashabetslot oyunlarıslot sitelerikumar oyunlarıjustin tvmaç izlecanlı maç izlegüvenilir bahis sitelerikumar siteleriDeneme bonusu veren sitelerjojobetjojobet girişjojobet günceldeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelergrandpashabetcasibomcasibom girişcasibom günceltaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izleroyalbetSovabetSovabet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişgrandpashabetGrandpashabet x girişgrandpashabet yasal mıtaraftarium24deneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişValebetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişBetturkeybetturkey girişjojobetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişvevobahisvevobahis girişbetperbetper girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişcasinopercasinoper girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriş有道翻译下载dinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişbetmatikbetmatik girişbetmatikbetmatik girişbetmatikbetmatik girişbetciobetcio girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştempobettempobet girişsetrabetsetrabet girişBetmartinBetmartin girişjojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişbetciobetcio girişgrandpashabetgrandpashabetmarsbahismarsbahis girişgrandpashabetextrabetextrabet girişextrabet güncel girişbetpuanbetpuan girişbetpuan güncel girişmavibetmavibet girişcasino sitelerikumar sitelerigrandpashabetjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştelegram下载爱思助手下载汽水音乐下载fixbetmobilgirisadresiCeltabetfixbetbetparkbetpark girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişAvrupabetbahis sitelericasibomcasibom girişcasibom günceljojobetjojobet girişgrandpashabetGrandpashabet Güncel GirişGrandpashabet twitterGrandpashabetGrandpashabet Güncel Girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet resmitaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izlejojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişbetsinbetwoonmaxwinpalacebetJojobetJojobet girişJojobet günceljojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişjojobetjojobet girişgrandpashabetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişsuperbetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmatbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbetgarantibetgaranti girişbetparkbetpark girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişradissonbetjojobetjojobet girişjojobet güncelbetwildjojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelligobetligobet girişbetpuanbetpuan girişbetpuan güncel girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişbetparkbetpark girişbetpark güncel girişdedebetdedebet girişkolaybetkolaybet girişkolaybet güncel girişcasino sitelericasino siteleri 2026Bahis SiteleriBahis Siteleri 2026marsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişKumar SiteleriKumar Siteleri 2026Poker SiteleriPoker Siteleri 2026jojobetjojobet girişbiabetbiabet girişbiabetbiabet girişbiabetbiabet girişRulet SiteleriRulet Siteleri 2026biabetbiabet girişbiabetbiabet girişGrandpashabetGrandpashabet twitterGrandpashabet Türkiyebiabetbiabet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriş1win1win 2026jojobetjojobet girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişjojobetjojobet girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftjojobetjojobet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelergüvenilir bahis siteleringsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişbetsatbetsat girişbetsat güncel girişbetsatbetsat girişbetsat güncel girişbetsatbetsat girişbetsat güncel girişbetsatbetsat girişbetsat güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişcasinopercasinoper girişcasinoper güncelcasinopercasinoper girişGrandpashabetGrandpashabet Güncel GiriştrendbetGrandpashabetGrandpashabet Giriştrendbet girişjojobetjojobet girişsahabetsahabet girişjojobetjojobet girişbetgarantibetgaranti girişbetparkbetpark giriştaksimbettaksimbet giriştrendbettaksimbet girişcapitolbetcapitolbet girişcapitolbetcapitolbet giriştaksimbettaksimbet girişbetixirjojobetjojobet girişbetixir girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişngsbahisngsbahisExtrabetngsbahisngsbahisngsbahisJokerbetngsbahisngsbahisJokerbetngsbahismatbetAvvabetmatbetmatbetBetpasmatbetmatbettrendbetAvvabetKlasbahistarafbetKlasbahistarafbettarafbetBetpastarafbetEnjoybettaksimbettarafbetmatbetExtrabetmatbetmatbetmatbetEnjoybetmatbettaksimbet girişmatbetgrandpashabetmatbetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabetbetgarantibetgarantibetgarantigrandpashabetcasibomcasibom girişcasibomcasibom xcasibom girişistanbulbahiscasibomcasibomcasibom xbetgarantivdcasino girişvdcasino girişganobet girişganobet girişjojobet girişvdcasino girişpadişahbet girişjojobet girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişbetgarantibetgarantibetgarantibetgarantibetgarantibetgarantibetgaranti girişjojobetjojobet girişbahis siteleribahis siteleri 2026vdcasino girişjojobetjojobet girişjojobet girişvdcasino girişganobet girişbahis siteleribahis siteleri 2026casibomcasibom girişcasibom güncelgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişbetparkbetpark girişsetrabet girişjojobetultrabet girişbetparkbetpark girişganobet girişjojobetjojobet xjasminbet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişultrabet girişbets10ganobet girişsetrabet girişjasminbet girişBetparkBetpark girisBetparkBetpark girisBetparkBetpark girisgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftjojobetjojobet girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftgrandpashabetgrandpashabetbetgarantibetgaranti girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetjojobetjojobetjojobet xjojobetjojobet xjojobetgiftcardmall/mygiftmatbetbetparkbetpark girişmatbetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişjojobetjojobet girişganobet girişvdcasino girişganobet girişvdcasino girişgrandpashabet girişpadişahbet girişpadişahbet girişgrandpashabet girişjojobetjojobet girişjojobet güncelholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetjojobetjojobetjojobetextrabetextrabet girişextrabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişgiftcardmall/mygiftdedebetdedebet girişmersin escortmersin vip escortistanbul escortistanbul vip escortbetsalvadorbetsalvador giriştürkiye escortturkiye escortsuperbetsuperbet girişbetwildbetwild girişradissonbetradissonbet girişistanbulbahisistanbulbahis girişdumanbetdumanbet girişganobet girişganobet güncel girişganobet girişganobet güncel girişredwinredwin girişredwin güncel girişganobet girişganobet güncel girişganobet girişganobet güncel girişganobet girişganobet güncel girişgiftcardmall/mygiftgiftcardmall/mygift activategiftcardmall/mygift check balance