مقالات تاريخية

الولاة والوحدات الإدارية (2)

الولاة والوحدات الإدارية (2)

كان النبي ﷺ يتخذ أمراءه من الصحابة رضي الله عنهم من ذوي العلم والكفاية والكفاءة والجاه والسلطان، والذين لهم مقدرة على بعث الإيمان في نفوس مَن يُرسَلون إليهم([1]).

لم تكن مهمة الأمراء إدارية فقط، بل كانت دعوية تعليمية في المقام الأول، فقد كانوا يؤمون الناس في الصلاة، ويعلمونهم مبادئ الإسلام، خاصةً وقد كان الناس في هذا الوقت حديثي عهد بإسلام، يحتاجون لتثبيت الإيمان في قلوبهم، وكانت هذه هي المهمة الأولى للسلطة التنفيذية في هذا العصر.

كانت اعتبارات الكفاءة تتغلب على اعتبارات السن أو الغنى أو أسبقية الإسلام عند الرسول ﷺ، وظهر هذا بوضوح حين رفض أن يولي أبا ذر الغفاري رضي الله عنه رغم سابقته وفضله، فحين سأله قائلاً: يا رسولَ الله ألا تستعملُني (ألا توليني)؟ قال: فضرب بيدهِ على منكبي، ثم قال: “يا أبا ذرٍّ إنك ضعيفٌ وإنها أمانةٌ وإنها يومَ القيامةِ خزيٌ وندامةٌ إلا من أخذها بحقّها وأدَّى الذي عليه فيها”([2]).

رغم أن النبي ﷺ شهد له بالمكانة الكبيرة عنده حين قال: “ما أظلَّتِ الخضراءُ ولا أقلَّتِ الغبراءُ من ذي لهجةٍ أصدقَ من أبي ذرٍّ([3])، لكن هذا شيء، وتولِّي مهمة إدارية لا تتناسب مع صفات أبي ذر رضي الله عنه شيء آخر.

وكان النبي ﷺ يوضح دائمًا أن الولاية أمانة، وأن التســرع إلى تحملهــا خيانــة، فعــن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه قال: دَخَلْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنَا وَرَجُلَانِ مِنْ بَنِي عَمِّي، فَقَالَ أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَمِّرْنَا عَلَى بَعْضِ مَا وَلَّاكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ، وَقَالَ الآخَرُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقَالَ: “إِنَّا وَاللَّهِ لَا نُوَلِّي عَلَــى هَذَا العَمَــلِ أَحَـدًا سـَأَلَهُ، وَلَا أَحـَدًا حَـرَصَ عليـه([4])، لــذلك وجَّه النبــي ﷺ أصــحابه رضــي الله عــنهم إلــى عــدم التســرع في طلــب الإمارة، وقال لعبد الرحمن بن سَمُرَة رضي الله عنه: “يا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ابْنَ سَمُرَةَ، لا تَسْأَلِ الإِمارَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ أُعْطِيتَها عَن مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْها، وإِنْ أُعْطِيتَها عَن غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عليها([5]).

كـــان تحديد الاختصاصــــات للـــولاة يــتم إمـــــا بصـــورة شـــفويّة أو بصورة مكتوبــة، كما يتضـــح من كتاب النبي ﷺ لعمرو بن حزم رضي الله عنه، حين ولاّه نجران([6])، وكتابه لعبادة بن الأشيب العنزي رضي الله عنه([7])، وكتابــه -كـــذلك- لرفاعة بن زيد الجذامي رضي الله عنه([8]) حين ولاّهم على أقوامهم.

كانت مهمة الولاة تعليم الناس الإسلام، وإمامتهم في الصلاة، والنظر في الأحكام، وفض المنازعات، وجمع الزكاة والخراج والجزية، وتطبيق الحدود، وحماية أمر الدين، وتدبير أمر الجند في ولاياتهم، وتنظيمهم وقيادتهم في جهاد مَن يجاورهم من الكفار، إلى غير ذلك من الأمور([9]).

وقد اتضـحت هذه المهام من خـلال كتاب النبي ﷺ إلى عمـرو بن حـزم رضي الله عنه، والذي جاء فيه: (وقد جاء فيه: بسم الله الرحمن الرحيم: هذا بيان من الله ورسوله، يا أيها الذين آمنوا أوفوا بالعقود، عهد من محمد النبي رسول الله لعمرو بن حزم، حين بعثه إلى اليمن، أمره بتقوى الله في أمره كله. فإن الله مع الذين اتقوا والذين هم محسنون، وأمره أن يأخذ بالحق كما أمره الله، وأن يبشر الناس بالخير، ويأمرهم به، ويعلم الناس القرآن، ويفقههم فيه، وينهى الناس، فلا يمس القرآن إنسان إلا وهو طاهـر، ويخـبر النـاس بالذي لهم، والذي عليــهم، ويلــــين للناس في الحق، ويشـــتد عليهم في الظــــلم، فإن الله كره الظلم، ونهى الناس عنه، فقال: ﴿أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ﴾ ويبشر الناس بالجنة وبعملها، وينذر الناس النار وعملها، ويستأنف الناس حتى يفقهوا في الدين، ويعلم الناس معالم الحج وسنته وفريضته، وما أمر الله به …)([10]).

 كان الوالي في بعض الأحيان يقوم بكل هذه المهام والتكليفات مجتمعة، وفي أحيان أخرى كانت تُقسَّم بين أكثر من رجل، فقد استعمل النبي ﷺ أبا سفيان بن حرب على نجران، فولاَّه على الصلاة والحرب، ووجَّه راشد بن عبد ربه السُّلَمى أميرًا على المظالم والقضاء على نفس المدينة([11])، وبعث عليًّا إلى اليمن قاضيًا للأخماس، في نفس الوقت الذي أرسل فيه معاذ بن جبل وأبا موسى الأشعري معلِّمين للقرآن وقبْض الصدقات على اليمن كذلك، رضي الله عنهم([12]).

❄ وقد ضمنت الدولة مجموعة من الحقوق للولاة، كان من أهمها:

  • طاعة الناس لهم في المعروف، والتي ربطها النبي ﷺ بطاعة الله ورسوله ﷺ فقال: “مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمَنْ يُطِعِ الأَمِيرَ فَقَدْ أَطَاعَنِي، وَمَنْ يَعْصِ الأَمِيرَ فَقَدْ عَصَانِي، وَإِنَّمَا الإِمَامُ جُنَّةٌ يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ وَيُتَّقَى بِه، فَإِنْ أَمَرَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَعَدَلَ، فَإِنَّ لَهُ بِذَلِكَ أَجْرًا وَإِنْ قَالَ بِغَيْرِهِ فَإِنَّ عَلَيْهِ مِنْهُ”([13]).

قال ابن حجر رحمه الله: قال الخطابي: قيل: كانت قريش ومَن يليها من العرب لا يعرفون الإمارة، فكانوا يمتنعون على الأمراء، فقال هذا القول يحثهم على طاعة من يُؤَمِّرهم عليهم والانقياد لهم إذا بعثهم في السرايا، وإذا ولَّاهم البلاد فلا يخرجوا عليهم لئلا تفترق الكلمة([14]).

  • كذلك ضمنت لهم حقوقًا مادية، فكان يعين لكل منهم راتبًا يكفيه، إما نقدًا، أو عينًا، فقد عيَّن النبي ﷺ لعَتَّاب بن أَسِيد والي مكة، درهمًا عن كل يوم (كراتب يومي)([15])، وهذا الراتب هو أول ما وُضع من الرواتب للعمال، في حين خصَّص لقيس بن مالك الهمذاني رضي الله عنه قطعة أرض يأخذ نتاجها، ويكون ذلك لذريته من بعده([16])، وهو نوع من الضمان الاجتماعي (المعاش) في هذه الفترة المبكرة جدًّا من تاريخ الإسلام.

❄ ويمكننا ملاحظة أن النبي ﷺ كان يخصص أرزاقًا (أجرًا) لرجال إدارته، حتى لو كانوا أغنياء، ولم يكن يقبل أن يكون عمل أحدهم صدقةً على المسلمين، فقد قَدِمَ عبد الله بن السعدي على عمر رضي الله عنهما أيام خلافته … (… فَقَالَ له عُمَرُ: أَلَمْ أُحَدَّثْ أَنَّكَ تَلِي([17]) مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالًا، فَإِذَا أُعْطِيتَ العُمَالَةَ([18]) كَرِهْتَهَا([19])، فَقُلْتُ: بَلَى، فَقَالَ عُمَرُ: فَمَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ، قُلْتُ: إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا وَأَنَا بِخَيْرٍ، وَأُرِيدُ أَنْ تَكُونَ عُمَالَتِي صَدَقَةً عَلَى المُسْلِمِينَ (يعنى: أريد أن أعمل لله بدون أجر، لعدم احتياجي لهذا المال)، قَالَ عُمَرُ: لاَ تَفْعَلْ، فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعْطِينِي العَطَاءَ، فَأَقُولُ: أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي، حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالًا، فَقُلْتُ: أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: “خُذْهُ، فَتَمَوَّلْهُ، وَتَصَدَّقْ بِهِ، فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا المَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ([20]) وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ، وَإِلَّا فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ”([21])، يعنى: تَمَلَّك هذا المال الذى هو حقك ثم تصَدَّق به على مَن شِئت إن أردت ذلك.

قال الطبري رحمه الله: في هذا الحديث الدليل الواضح على أن لمن شغل بشيء من أعمال المسلمين أخْذُ الرزق (الأجر) على عمله ذلك، وذلك كالولاة والقضاة وعُمَّال الصدقة وأشباههم، لإعطاء رسول الله ﷺ عمر رضي الله عنه العُمَالةَ على عمله الذي استعمله عليه ([22]).

كـذلك كـانت الدولـــة تقوم بتوفــير الحاجيات الضـرورية للموظف، فـعن المستورد بن شداد رضي الله عنه أن النبي ﷺ قال: “مَن وَلِيَ لَنا عَمَلًا وليس له مَنْزِلٌ فَلْيَتَّخِذْ مَنْزِلًا، أَوْ ليست له زَوْجَةٌ فَلْيَتَزَوَّجْ، أَوْ ليس له خادِمٌ فَلْيَتَّخِذْ خادِمًا، أَوْ ليس له دابَّةٌ فَلْيَتَّخِذْ دابَّةً، ومَن أصابَ شيئًا سِوى ذلك فهو غَالٌّ”([23])، وذلك لتوفير استقرار نفسي مناسب للموظف، حتى يتفرغ لأداء عمله على أكمل الوجوه.

❄ طبَّق النبي ﷺ على الولاة مبدأ (من أين لك هذا؟) ومعناه: عدم قبول الهدايا من أفراد الرعية، واعتبر ذلك غلولًا، فقد كان النبي ﷺ يسأل عن الولاة، ويتحرى أخبارهم، فعن بُريدة رضي الله عنه قال: قال رسول الله ﷺ: “مَنِ استعملناهُ على عملٍ فرزقناهُ رزقًا، فما أخذَ بعدَ ذلكَ فَهوَ غلولٌ” ([24])، وعن عدي بن عميرة الكندي رضي الله عنه أن النبي ﷺ قال: “مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ مِنْكُمْ عَلَى عَمَلٍ، فَكَتَمَنَا إبرة، فَمَا فَوْقَهُ كَانَ غُلُولًا يَأْتِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ” قَالَ: فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ أَسْوَدُ مِنَ الأَنْصَارِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اقْبَلْ عَنِّي عَمَلَكَ، قَالَ: “وَمَا لَكَ؟” قَالَ: سَمِعْتُكَ تَقُولُ: كَذَا وَكَذَا، قَالَ: “وَأَنَا أَقُولُهُ الآنَ، مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ مِنْكُمْ عَلَى عَمَلٍ، فَلْيَجِيءْ بِقَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ، فَمَا أُوتِيَ مِنْهُ أَخَذَ، وَمَا نُهِيَ عَنْهُ انْتَهَى”([25]).

وغضب النبي ﷺ من ابن اللُّتْبِيَّة رضي الله عنه، عندما بعثه لجمع زكاة بني سُلَيم، فجاء، فقال: هذا لَكُم وهذا أُهْدِيَ لي، قال ﷺ: «فَهَلَّا جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ أَوْ بَيْتِ أُمِّهِ، فَيَنْظُرَ يُهْدَى لَهُ أَمْ لا؟([26]).

قال النووي رحمه الله: فيه بيان أن هدايا العمال حرام وغلول لأنه خان في ولايته وأمانته([27]).

([1]) محمد كرد علي: الإدارة الإسلامية في عز العرب، مؤسسة هنداوي للتعليم والثقافة، القاهرة، 2013م، ص12.
([2]) مسلم: صحيح مسلم، كتاب الإمارة، باب: كراهة الإمارة لغير الضرورة، ص1457 حديث رقم 1825.
([3]) الترمذي: جامع الترمذي، كتاب المناقب، باب: مناقب أبي ذر الغفاري رضي الله عنه، ص858 حديث رقم 3801.
([4]) البخاري: صحيح، كتاب استتابة المرتدين والمعاندين وقتالهم، باب: حكم المرتد والمرتدة واستتابتهم، ج4 ص451 حديث رقم 6923 & مسلم: صحيح مسلم، كتاب الإمارة، باب: النهي عن طلب الإمارة والحرص عليها، ص1456 حديث رقم 1733.
([5]) مسلم: المصدر السابق، كتاب الإيمان، باب: ندب من حلف يمينًا فرأى غيرها خيرًا منها أن يأتي الذي هو خير ويكفِّر عن يمينه، ص1273 حديث رقم 1652.
([6]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص217.
([7]) ابن الأثير: أُسد الغابة، ص629.
([8]) ابن الأثير: المصدر السابق، ص395.
([9]) الماوردي: الأحكام السلطانية، ص55، 100، 113.
([10]) ابن هشام: تقدم تخريجه.
([11]) ابن عبد ربه: العِقد الفريد، مكتبة مصر، القاهرة، ط1 1429ه/2008م، ج1 ص283.
([12]) ابن حزم: جوامع السيرة النبوية، ص20، 23، 24، 30.
([13]) البخاري: صحيح، كتاب الجهاد والسير، باب: يُقاتَل من وراء الإمام ويتقى به، ج2 ص485 حديث رقم 2957.
([14]) ابن حجر: فتح الباري، دار مصر للطباعة، القاهرة، ط1 1421ه/2001م، ج13 ص161.
([15]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص128 & العدوي: نظم، ص194.
([16]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص340 & ابن الأثير: أُسد الغابة، ص1024.
([17]) تتولى الولايات من إمرة أو قضاء. ابن حجر: فتح الباري، ج13 ص217.
([18]) أي أجرة العمل. المصدر نفسه.
([19]) رفضتها.
([20]) طامع أو متطلع لها.
([21]) البخاري: صحيح، كتاب الأحكام، باب: رزق الحكام والعاملين عليها، ج3 ص535 حديث رقم 7163، 7164.
([22]) ابن حجر: فتح الباري، ص220.
([23]) أحمد بن حنبل: المُسند، ج14 ص36 حديث رقم 17938.
([24]) أبو داود: السنن، كتاب الخراج والإمارة والفيء، باب: في أرزاق العمال، ص447 حديث رقم 2943.
([25]) مسلم: صحيح، كتاب الإمارة، باب: تحريم هدايا العمال، ص1465 حديث رقم 1833.
([26]) البخاري: صحيح، كتاب الأحكام، باب: هدايا العمال، ج4 ص538 حديث رقم 7174 & مسلم: صحيح، كتاب الإمارة، باب: تحريم هدايا العمال، ص1463 حديث رقم 1832.
([27]) النووي: شرح صحيح مسلم، ج12 ص212.

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
汽水音乐
freee
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet link
patronspor
tipobet
tipobet giriş
tipobet365
anydesk
casibom
casibom giriş
casibom güncel
betwoon
betwoon gerçek adresi
padişahbet
padişahbet giriş
padişahbet güncel giriş
betebet
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betebet
tulipbet
tulipbet giriş
elexbet
elexbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
betticket
betticket giriş
betlike
betlike giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel adres
betwoon
betwoon resmi
vdcasino
galyabet
Galyabet güncel
betmatik
betmatik giriş
starzbet
starzbet giriş
onwin
onwin giriş
restbet
restbet giriş
betpas
betpas giriş
justin tv
selcuksports
maç izle
robinbet
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
spinco
spinco giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
galyabet
Galyabet giriş
Galyabet güncel
spinco
spinco giriş
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
perabet
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel
holiganbet
holiganbet güncel giriş
galyabet
galyabet giriş
betwon
betwoon giriş
galyabet
galyabet güncel
setrabet
setrabet güncel
setrabet giriş
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
Galyabet
Galyabet Giriş
perabet
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
nerobet
Robinbet
Robinbet Giriş
Robinbet
Robinbet Giriş
Robinbet
Robinbet Giriş
betebet
betwoon
betwoon giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
tipobet
tipobet güncel
tipobet giriş
perabet
ikimisli
ikimisli
ikimisli giriş
perabet giriş
perabet
perabet
ikimisli
perabet
perabet giriş
spinco
spinco giriş
spinco
spinco giriş
betwoon
betwoon giriş
Galyabet
Galyabet Giris
hititbet
spinco
spinco giriş
betwoon
lunabet
lunabet giriş
sahabet
sahabet giriş
sahabet
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel giriş tıkla
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
Robinbet
Robinbet Güncel
Robinbet Giriş
Robinbet
casibom
casibom giriş
casibom güncel
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
milanobet
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
taraftarium24
Robinbet
Robinbet Giris
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
selcuksports
robinbet
robinbet telegram
süperbetin
süperbetin giriş
süperbetin güncel giriş
vdcasino
betwoon
Nakitbahis
hititbet
Galyabet
Galyabet Giris
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet resmi giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet resmi
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
matbet
matbet giriş
matbet güncel
spinco
vdcasino
hititbet
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
justin tv
galyabet
galyabet giriş
nakitbahis
holiganbet
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
süperbet
royalbet
nakitbahis
wps下载
telegram下载
爱思助手
wps下载
jokerbet
casibom
casibom giriş
casibom güncel
kazandra
bullbahis
kralbet
teosbet
esbet
betovis
betovis güncel
betovis giriş
betpark
hititbet
superbetin
superbetin giriş
superbetin güncel giriş
kingroyal
有道翻译
kralbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
almanbahis
almanbahis giriş
almanbahis güncel giriş
nakitbahis
goldenbahis
taraftarium24
matbet
betasus
hititbet
kazandra
kazandra
casibom
Casibom giriş
Sweet Bonanza
Sweet Bonanza Oyna
romabet
romabet
norabahis
norabahis giriş
Galyabet
vevobahis
vevobahis giriş
betgit
betgit shell
norabahis
norabahis giriş
vevobahis
vevobahis giriş
betgit
betgit giriş
kazandra
taraftarium24
taraftarium24
milanobet
Betkanyon
timebet
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel adres
Perabet
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
sweet bonanza demo
betpark
betpark giriş
betpark güncel
Sweet Bonanza
Casino siteleri
Sweet bonanza oyna
bahis1000
tophillbet
İmajbet
Restbet
vdcasino
spinco
betkanyon
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
ngsbahis
betper
betpas
nerobet
evetabi
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
betwoon
casinofast
melbet
betorder
vippark
taraftarium24
iptv satın al
taraftarium24
betvole
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel
starzbet
starzbet giriş
starzbet güncel
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
vippark
royalbet
royalbet
tarafbet
tarafbet
kralbet
mrking
mrking
mrking
mrking
mrking
kralbet
mavibet
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
canlı maç izle
betebet
汽水音乐下载
betasus
taraftarium24
canlı maç izle
betebet
taraftarium24
canlı maç izle
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
tophillbet
tophillbet
antikbet
antikbet
betci
betci
aresbet
aresbet
ultrabet
ultrabet
limanbet
limanbet
enbet
enbet
avrupabet
avrupabet
smartbahis
smartbahis
alfabahis
alfabahis
hiltonbet
hiltonbet
maxwin
maxwin
betnano
betnano giriş
limanbet
antikbet
betci
ultrabet
enbet
aresbet
avrupabet
alfabahis
smartbahis
smartbahis
hiltonbet
tophillbet
maxwin
royalbet giriş
onwin güncel giriş
kingroyal
royalbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
taraftarium24
vipslot
atlasbet giriş
atlasbet
taraftarium24
Betrupi
cratosroyalbet
cratosroyalbet giris
cratosroyalbet guncel giris
casinofast
tophillbet
tophillbet giriş
bahis1000
bahis1000 giriş
pashagaming
pashagaming giriş
slotbar
slotbar
caddebet
vippark
vippark
nakitbahis
casinofast
padişahbet
padişahbet giriş
padişahbet yeni giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
bahiscasino yeni giriş
alobet
padisahbet
padisahbet giriş
padisahbet yeni giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
slotday
slotday
jestbahis
extrabet
extrabet giriş
betci
betci giriş
kalitebet
kalitebet giriş
betpas
ngsbahis
kalebet
mavibet
tarafbet
tarafbet giriş
mariobet
mariobet giriş
betkom
betkom giriş
hızlıcasino
hızlıcasino giriş
jojobet giriş
dizipal
dizipal güncel
dizipal güncel adres
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
doeda
hdabla
betpas
kavbet
mavibet
hititbet
lawyer
tuccobet
tuccobet giriş
tuccobet twitter
betnano
betnano giriş
matbet
matbet giriş
matbet
matbet giriş
Robinbet
Robinbet Giriş
imajbet
vaycasino
vaycasino
ultrabet
ultrabet
kingroyal
kingroyal
makrobet
makrobet
mojobet
imajbet
slotbar
slotbar
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
layer7 dstat
Robinbet
Robinbet Giriş
Sweet Bonanza
doeda
hdabla
grandpashabet
grandpashabet giriş
taraftarium24
matbet
matbet giriş
matbet
matbet giriş
mars bahis
mars bahis giriş
mars bahis güncel
Efesbet
royalbet giriş
mars bahis
mars bahis giriş
mars bahis güncel
ngsbahis
mavibet
betpas
pusulabet
pusulabet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
paribahis
paribahis
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel giriş
marsbahis adresi
marsbahis girişi
marsbahis güncel adres
hititbet
Betmarino
Betmarino giriş
Betmarino
Betmarino giriş
Markajbet
Markajbet giriş
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
marsbahis adres
marsbahis güncel adres
marsbahis yeri
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Kulisbet
Kulisbet giriş
Telebet
Telebet giriş
sweet bonanza
cratosroyalbet
cratosroyalbet giris
cratosroyalbet guncel
holiganbet
holiganbet giris
holiganbet guncel giris
supertotobet
romabet
xslot
ultrabet
matbet
kingroyal
galabet
betmatik
casinoroyal
jokerbet
casinomilyon
medusabahis
betkom
jojobet
jojobet
jojobet
bahiscasino
betsalvador
casinoroyal
casinomilyon
betplay
mercurecasino
amgbahis
parobet
holiganbet
holiganbet giris
holiganbet guncel giris
matbet
matbet giriş
betixir
trendbet
parobet giriş
tipobet
tipobet güncel
tipobet giriş
kavbet
betpark
betpark giriş
betpark güncel
mars bahis
kalebet
betkolik
betkolik güncel
betkolik giriş
pulibet
ngsbahis
betpas
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel
mavibet
cassinox
cassinox
betwoon
betwoon giriş
matbet
matbet giriş
betgit
betgit
amkbet
esbet
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
wbahis
grandpashabet
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel
taksimbet
pasacasino
Pradabet
Pradabet Giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
canlı maç izle
taksimbet giriş
avrupabet
avrupabet giris
betebet
taraftarium24
canlı maç izle
selçuksports
holiganbet
holiganbet giris
pulibet
pulibet giriş
betixir giriş
jojobet
jojobet giriş
extrabet
slotbar
milanbahis
milanbahis
taraftarium24
betpuan
kargabet
kargabet giriş
trendbet giriş
kargabet
kargabet giriş
betasus
trendbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
lunabet
lunabet giriş
trendbet
vidobet
vidobet giriş
casibom giriş
ganobet
setrabet
pusulabet
padişahbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizi izle
casibom giriş
trendbet giriş
trendbet güncel giriş
trendbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet
lunabet
Efesbet
spinco
spinco site
spinco aktif
atlasbet giriş
atlasbet
betwoon
betwoon giriş
betpas
betwoon
betwoon giriş
atlasbet
Efesbet
matbet
matbet giriş
tarafbet
roketbet giriş
romabet giriş
cratosroyalbet giriş
betnano
betnano giriş
casibom
casibom giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti
betgaranti
imajbet
imajbet giriş
imajbet
pokerklas
pokerklas
piabellacasino
piabellacasino
piabellacasino giriş
vaycasino
vaycasino giriş
vaycasino
vaycasino giriş
casibom
casibom giriş
matbet
matbet giriş
casibom
casibom giriş
betplay
betplay giriş
casibom
casibom giriş
betwoon
casibom
casibom giriş
marsbahis
marsbahis giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
piabellacasino
piabellacasino giriş
sahabet
mavibet
mavibet giriş
mavibet güncel giriş
casibom
casibom giriş
Kingroyal
Kingroyal giriş
casibom
casibom giriş
Kralbet
Kralbet giriş
grandpashabet
mavibet
mavibet giriş
mavibet güncel giriş
Almanbahis
Almanbahis giriş
Mersobahis
Mersobahis giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
Mrking
Mrking giriş
casibom
casibom giriş
holiganbet
holiganbet giriş
enbet
holiganbet
holiganbet giriş
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
superbetin
süperbetin
meritbet
meritbet giriş
meritbet
meritbet giriş
meritbet
meritbet giriş
meritbet
meritbet giriş
meritbet
meritbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
piabellacasino
Betmarino
Betmarino giriş
Betmarino güncel giriş
grandpashabet
Markajbet
Markajbet giriş
bahiscasino
royalbet giriş
sahabet
Almanbahis
Mersobahis
Almanbahis giriş
Mersobahis giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
Mrking
Mrking giriş
Kralbet
Kralbet giriş
Kingroyal
Kingroyal giriş