مقالات متنوعة

أدلة ثبوت الإسراء والمعراج والرد على شبهات المنكرين

الإسراء والمعراج في ميزان القرآن والسنة

بقلم/ د. زين العابدين كامل سيد

أدلة ثبوت الإسراء والمعراج والرد على شبهات المنكرين

بسم الله والحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وبعد،

فلقد آمن المسلمون عبر القرون المتتالية؛ بوقوع حادثة الإسراء والمعراج للنبي صلى الله عليه وسلم، ثم خرج من الناس بعض الرعاع الذين يشككون في حدوث رحلة الإسراء والمعراج، ويطعنون فيما تواتر وأجمعت الأمة على قبوله، ولذا كان لابد من وقفة حول هذه الحادثة العظيمة.

التعريف بالإسراء والمعراج: الإسراء معناه في اللغة: السير ليلاً، وشرعاً: هو الإسراء بنبينا محمد صلى الله عليه وسلم، على البراق بصحبة جبريل عليه السلام من مكة إلى بيت المقدس، والمعراج لغة هو: اسمٌ يُراد به المِصعد والسُّلَم، و شرعًا: هو صعود النبي صلى الله عليه وسلم ليلاً من بيت المقدس إلى السماء بصحبة جبرائيل، حتى وصل إلى سدرة المنتهى. وهذه الرحلة العظيمة تدل على قدر ومنزلة وشرف رسول الله صلى الله عليه وسلم، وتدل على قدرة الله تعالى، و عُلوه واستوائه على العرش. 

أدلة ثبوت حادثة الإسراء والمعراج:

لا شك أن الإسراء والمعراج من آيات الله العظيمة، الدالة على صدق النبي محمد صلى الله عليه وسلم ، وعلى فضله وعلو منزلته عند الله تعالى ، كما أن حادثة الإسراء والمعراج من الدلائل على قدرة الله، وعلى علوه سبحانه وتعالى على جميع خلقه، قال الله تعالى : ( سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) (الإسراء/1 ).

وقد أجمع العلماء على أن المعجزة الأولى للنبي صلى الله عليه وسلم، هي القرآن، وذهب كثير من أهل العلم إلى أن المعجزة الثانية؛ هي الإسراء والمعراج؛ ولذا فإن التشكيك فيها يُعد تشكيكًا في الرسالة.

والإسراء ثابت بصريح القرآن الكريم، وقد تواتر عن النبي صلى الله عليه وسلم، أنه عُرج به إلى السماوات العلا، وفتحت له أبوابها حتى جاوز السماء السابعة إلى سدرة المنتهى، فكلمه ربه تعالى وفرض عليه الصلاة.

ولقد أثبت المحدثون والعلماء بالأسانيد الصحيحية وقوع المعراج للنبي صلى الله عليه وسلم، وقد ثبت ذلك في الصحيحين وكتب السنن والمسانيد والمعاجم ودواوين السنة، وقد نُقل ذلك عن جملة من الصحابة يزيد عددهم عن العشرين.

قال الشنقيطي رحمه الله في أضواء البيان: “فقد تواترت الأحاديث الصحيحة عنه أنه أسري به من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى وأنه عرج به من المسجد الأقصى حتى جاوز السماوات السبع”

وقال شيخ الإسلام ابن تيمية رحمه الله في الجواب الصحيح : “وكذلك صعوده ليلة المعراج إلى ما فوق السماوات وهذا مما تواترت به الأحاديث”

وقال ابن القيم رحمه الله: “إن قصة الإسراء والمعراج متواترة”

وبما أن القرآن قد أثبت صراحة رحلة الإسراء، فنحن نذكر حديثًا واحدًا فقط جاء من طرق صحيحة، وهو في الصحيحين، يثبت وقوع رحلة المعراج أيضًا.

فقد روى البخاري ومسلم وغيرهما – واللفظ للبخاري، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؛ حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةِ أُسْرِيَ بِهِ، بَيْنَمَا أَنَا فِي الْحَطِيمِ وَرُبَّمَا قَالَ فِي الْحِجْرِ مُضْطَجِعًا إِذْ أَتَانِي آتٍ، فَقَدَّ قَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ، فَشَقَّ مَا بَيْنَ هَذِهِ إِلَى هَذِهِ فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ وَهُوَ إِلَى جَنْبِي مَا يَعْنِي بِهِ قَالَ مِنْ ثُغْرَةِ نَحْرِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ مِنْ قَصِّهِ إِلَى شِعْرَتِهِ، فَاسْتَخْرَجَ قَلْبِي ثُمَّ أُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مَمْلُوءَةٍ إِيمَانًا، فَغُسِلَ قَلْبِي ثُمَّ حُشِيَ ثُمَّ أُعِيدَ، ثُمَّ أُتِيتُ بِدَابَّةٍ دُونَ الْبَغْلِ وَفَوْقَ الْحِمَارِ أَبْيَضَ، فَقَالَ لَهُ الْجَارُودُ هُوَ الْبُرَاقُ يَا أَبَا حَمْزَةَ، قَالَ أَنَسٌ نَعَمْ يَضَعُ خَطْوَهُ عِنْدَ أَقْصَى طَرْفِهِ، فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ، فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ، قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ، قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ ، فَفَتَحَ فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا فِيهَا آدَمُ، فَقَالَ هَذَا أَبُوكَ آدَمُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالِابْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ، فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ، قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَفَتَحَ فَلَمَّا خَلَصْتُ إِذَا يَحْيَى وَعِيسَى وَهُمَا ابْنَا الْخَالَةِ، قَالَ هَذَا يَحْيَى وَعِيسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِمَا فَسَلَّمْتُ فَرَدَّا ثُمَّ قَالَا مَرْحَبًا بِالْأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِذَا يُوسُفُ قَالَ هَذَا يُوسُفُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالْأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الرَّابِعَةَ فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ أَوَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَفُتِحَ فَلَمَّا خَلَصْتُ إِلَى إِدْرِيسَ قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالْأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الْخَامِسَةَ فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا هَارُونُ قَالَ هَذَا هَارُونُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالْأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ السَّادِسَةَ فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ مَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا مُوسَى قَالَ هَذَا مُوسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالْأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، فَلَمَّا تَجَاوَزْتُ بَكَى قِيلَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ قَالَ أَبْكِي لِأَنَّ غُلَامًا بُعِثَ بَعْدِي يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِهِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَدْخُلُهَا مِنْ أُمَّتِي، ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ قِيلَ وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ السَّلَامَ قَالَ مَرْحَبًا بِالِابْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ثُمَّ رُفِعَتْ إِلَيَّ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، فَإِذَا نَبْقُهَا مِثْلُ قِلَالِ هَجَرَ وَإِذَا وَرَقُهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ قَالَ هَذِهِ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، وَإِذَا أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهْرَانِ بَاطِنَانِ وَنَهْرَانِ ظَاهِرَانِ فَقُلْتُ مَا هَذَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ أَمَّا الْبَاطِنَانِ فَنَهْرَانِ فِي الْجَنَّةِ وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ، ثُمَّ رُفِعَ لِي الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْرٍ وَإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ وَإِنَاءٍ مِنْ عَسَلٍ فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ فَقَالَ هِيَ الْفِطْرَةُ الَّتِي أَنْتَ عَلَيْهَا وَأُمَّتُكَ، ثُمَّ فُرِضَتْ عَلَيَّ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ صَلَاةً كُلَّ يَوْمٍ فَرَجَعْتُ فَمَرَرْتُ عَلَى مُوسَى فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قَالَ أُمِرْتُ بِخَمْسِينَ صَلَاةً كُلَّ يَوْمٍ، قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لَا تَسْتَطِيعُ خَمْسِينَ صَلَاةً كُلَّ يَوْمٍ وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لِأُمَّتِكَ فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِعَشْرِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ فَرَجَعْتُ فَقَالَ مِثْلَهُ فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ بِمَ أُمِرْتَ قُلْتُ أُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لَا تَسْتَطِيعُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ وَإِنِّي قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لِأُمَّتِكَ قَالَ سَأَلْتُ رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ وَلَكِنِّي أَرْضَى وَأُسَلِّمُ قَالَ فَلَمَّا جَاوَزْتُ نَادَى مُنَادٍ أَمْضَيْتُ فَرِيضَتِي وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي.

وهكذا يتبين بالحديث النبوي المتفق على صحته، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم صعد إلى السماوات العلا، ولم يقدح أحد من أهل العلم في أسانيد تلك الروايات، بل وتلقته الأمة بالقبول.

والمسلم يؤمن بصدق رسول الله صلى الله عليه وسلم، والمرجعية عندنا هي الوحي، المتمثل في القرآن والسنة، وأما من أثبتوا رحلة الإسراء فقط، فهؤلاء ينكرون السنة لخلل في الفهم، وانتكاسة في العقل، فلقد جاءت أحكام كثيرة في القرآن مجملة، كأحكام الصلاة والزكاة والصوم والحج، ولم يفصل تلك الأحكام إلا السنة النبوية، فالسنة تبين القرآن وتفسره، قال الأوزاعي: “الكتاب أحوج إلى السنة من السنة إلى الكتاب”، وفي الحديث الصحيح ” أَلاَ إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ”، وهذت قضية مفصلية، ألا وهي قضية حجية السنة النبوية.

توقيت الإسراء والمعراج:

لقد اختلف أهل العلم في توقيت وقوع الإسراء والمعراج، والسبب في ذلك أن الصحابة وسلف الأمة، لم تربطهم عبادة بحادثة الإسراء والمعراج، فلقد تعاملوا معها كما تعاملوا مع بقية المعجزات، وإن كانت هذه معجزة أعظم بلا شك.

فاختلفوا في أي سنة أو شهركانت؟ فقيل: في أوائل البعثة، وقيل قبل الهجرة بخمس سنين، وقيل قبل الهجرة بسنة، وقيل قبل الهجرة بستة أشهر. واختلفوا في الشهر، فقيل في شَهْرِ ذِي الْقِعْدَةِ، وقيل في رَبِيعٍ الأَوَّلِ، وقيل في رجب، وقيل في رمضان، وقيل في شوال، وقيل في محرم.

ومن تتبع أحداث السيرة يحصرها ما بين وفاة خديجة والهجرة، حيث ماتت أم المؤمنين خديجة في العام العاشر ولم تفرض الصلاة.

والصواب: أن الإسراء والمعراج كان بجسده صلى الله عليه وسلم وروحه يقظة لا مناماً، مرة واحدة.

لأن البعض قد قال بروحه فقط، والبعض قال كان ذلك في منامه، وقال البعض وقع ذلك عدة مرات، وما ذكرناه هو الصواب إن شاء الله.

شبهات حول الإسراء والمعراج:

أولًا: أن قصة المعراج لم ترد في القرآن.

وهذه شبهة غير موضوعية، وهي تتعلق بقضية حجية السنة، حيث ثبت في السنة الصحيحة من طرق صحيحة متعددة، ثبوت حادثة الإسراء والمعراج، ثم كيف نقول في قوله تعالى { مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى (١١) أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى (١٢) وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى (١٤) عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى (١٥) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى (١٦) مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى (١٧) لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى} [سورة النجم]. فهنا تأتي قصة المعراج مجملة في الآيات السابقة، وما رآه النبي صلى الله عليه وسلم في سياق الآيات عن ليلة المعراج، فإنه رآه حقًّا ببصره وبصيرته، ولهذا قال: {ما كذب الفؤاد ما رأى} بل تطابق القلب مع رؤية العين، ويدل السياق على أن النبي صلى الله عليه وسلم، رأى جبريل في صورته الأصلية التي خلقه الله عليها، مرتين، مرة في الأفق الأعلى، تحت السماء الدنيا ، والمرة الثانية فوق السماء السابعة ليلة المعراج برسول الله صلى الله عليه وسلم، ولهذا قال: {وَلَقَدْ رَآهُ نزلَةً أُخْرَى} أي: رأى محمدٌ جبريل مرة أخرى، وقيل بل رأى ربه بفؤاده، وقوله { لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى} يعني ما رأى ليلة الإسراء والمعراج من السموات والجنة والنار والملائكة والأنبياء وغير ذلك من آيات الله العظيمة.

ومع ذلك نقول: حتى وإن كانت آيات سورة النجم مجملة، ولكن جاءت السنة الصحيحة مبينة ومفسرة لهذا المجمل.

ثانيًا: أن العلم الحديث أثبت استحالة حدوث المعراج:

ويقولون كيف يصعد الرسول صلى الله عليه وسلم إلى السموات، و الأكسجين ينتهي عند مسافة معيَّنة من البعد عن الأرض، فمن يصعد في طبقات الجو العليا، يصاب بضيق في التنفس،والمتخصصون في الإعجاز العلمي للقرآن يقولون أن هذه النظرية جاء بها القرآن في قوله تعالى في سورة الأنعام { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}

نقول: هذه شبهة متهافتة لا تنهَض للاحتجاج، لأننا نقول أن هذه معجزة، والمعجزة مخالفة وخارقة للعادة؛ ولهذا سمِّيت معجزة، فمحاولة قياسها على العادَة هو إنكار للمعجزة، وقد وُجِدت في الكون أحداثٌ خالفت العادَة؛ كمعجزة ميلاد عيسى عليه الصلاة والسلام، فقد وُلد من دون أبٍ ، كما قال الله: {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاء إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُون} [آل عمران: 47]. وكذلك إحياؤه للموتى وإبراؤه للأكمه – وهو الذي يولد أعمى – والأبرص، وعصا موسى عليه السلام كذلك من المعجزات، وغير ذلك كثير.

ثالثًا: أن القرآن ينفي احتمال حدوث المعراج:

ودليل ذلك على حد زعمهم قوله تعالى: {أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِّن زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاء وَلَن نُّؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَّقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إَلاَّ بَشَرًا رَّسُولا} [الإسراء: 93].

قالوا: فهذه الآية دليل على استحالة حدوث المعراج – في زعمهم -، ومن ثم فإن ما ذكر في المعراج كان رؤيا مناميَّة ولم يكن رؤية يقظة؛ بدليل قوله تعالى: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } [الإسراء: 60]. والرد على هذه الشبهة؛ أن الآية تردّ على جملة من طلبات المشركين لرسول الله صلى الله عليه وسلم، وكلها ليست بمقدوره أن يفعلها ، بل هي بيد الله، ولذا أمره الله عز وجل أن يقول: {سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إَلاَّ بَشَرًا رَّسُولا }، والمطالب كما جاءت في الآيات {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا (90) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا (91) أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا (92) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا (93). فليس هناك أدنى علاقة بين سياق الآية ومدلولها، وبين ما استدلوا به.

رابعًا: عندما أسري بالرسول عليه الصلاة والسلام إلى بيت المقدس كيف أمَّ الأنبياء، وهم في قبورهم ؟

يجب على المسلم أن يعتقد أن الحياة البرزخية لا تجري عليها سَنن الحياة الدنيوية، وإذا كانت حياة الشهداء البرزخية عند ربهم كاملة،  فإن حياة الأنبياء أكمل ، لذا فعلى المسلم الإيمان بهذه الحياة دون التعرض لكيفيتها وحقيقتها إلا بنصوص من الوحي المطهَّر . قال تعالى – في حياة الشهداء – : ( وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ . فَرِحِينَ بِمَا آَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ . يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ ) آل عمران/ 169- 171 . وعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى الله عَلَيه وسَلَّم : ( الأَنْبِيَاءُ أَحْيَاءٌ فِي قُبُورِهِمْ يُصَلُّونَ ). رواه أبو يعلى في ” مسنده ” وصححه الشيخ الألباني في ” سلسلة الأحاديث الصحيحة “

قال الشيخ الألباني – رحمه الله – : ثم اعلم أن الحياة التي أثبتها هذا الحديث للأنبياء عليهم الصلاة والسلام إنما هي حياة برزخية ، ليست من حياة الدنيا في شيء ، ولذلك وجب الإيمان بها دون ضرب الأمثال لها ومحاولة تكييفها وتشبيهها بما هو المعروف عندنا في حياة الدنيا .

قال الحافظ ابن حجر – رحمه الله – : بأن أرواحهم تشكلت بصور أجسادهم، أو أحضرت أجسادهم لملاقاة النبي صلى الله عليه وسلم تلك الليلة تشريفاً له وتكريماً .” فتح الباري ” ( 7 / 210 ) . والأول ارجح والله أعلم.

وقال الحافظ ابن رجب الحنبلي – رحمه الله – : والذي رآه في السماء من الأنبياء عليهم السلام : إنما هو أرواحهم ، إلا عيسى ، فإنه رفع بجسده إلى السماء .

خامسًا: كيف صلى بهم في المسجد الأقصى وعدد الأنبياء أكثر من مائة ألف نبي؟

في الحيث أنه صلى الله عليه وسلم قال: فحانت الصلاة فأممتهم ؛ أي حانت صلاة الفجر، والعروج كان في الليل.

قال ابن كثير في تفسيره : ” وَالصَّحِيحُ: أَنَّهُ إِنَّمَا اجْتَمَعَ بِهِمْ فِي السَّمَاوَاتِ، ثُمَّ نَزَلَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ ثَانِيًا وَهُمْ مَعَهُ، وَصَلَّى بِهِمْ فِيهِ، ثُمَّ إِنَّهُ رَكِبَ الْبُرَاقَ، وَكَرَّ رَاجِعًا إِلَى مَكَّةَ” انتهى.

وهل صلى بجميع الأنبياء عليهم السلام، أم بجماعة منهم؟

الرواية المتفق على صحتها: أنه صلى بجماعة من الأنبياء، كما روى مسلم في صحيحه (172) من حديث أبي هريرة وفيه:  … وَقَدْ رَأَيْتُنِي فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الأَنْبِيَاءِ، وجاء عند أحمد أنه صلى بجميع الأنبياء، لكنه مختلف في صحته.

كما في حديث ابن عباس وفيه: “قَالَ: فَلَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَسْجِدَ الْأَقْصَى قَامَ يُصَلِّي، ثُمَّ الْتَفَتَ فَإِذَا النَّبِيُّونَ أَجْمَعُونَ يُصَلُّونَ مَعَهُ. والحديث ضعفه شعيب الأرنؤوط في تحقيق المسند، وصححه ابن كثير في تفسيره، وأحمد شاكر. وعلى أي حال فإن عالم الأرواح من الغيب الذي لا نعلمه، والله قادر على كل شيء، فما الذي يمنع أن تجتمع مئات الآلاف من الأرواح في مكان لا يسع إلا مائة مثلًا! نحن ةنتعامل مع معجزة ومع عالم غيبي.

والله المستعان.

 

للمزيد راجع: تفسير ابن كثير، وفتح الباري، و الإسراء والمعراج للشيخ محمد متولي الشعراوي، ود. محمد أبو شهبة، والشيخ الألباني، رحمة الله عليهم جميعًا.

 

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
patronspor
wps下载
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betsmove
betsmove giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
cratosroyalbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
freee
wps下载
iptv satın al
iptv abonelik
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
tarafbet giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
sweet bonanza
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
justin tv
canlı maç izle
maç izle
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
telegram ifşa
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
realbahis
betcio
kralbet
bullbahis
parmabet
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betcio
deneme bonusu
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
spinco giriş
spinco güncel
spinco aktif
deneme bonusu veren siteler
tempobet
deneme bonusu
slot siteleri
betwoon
betwoon giriş
deneme bonusu veren siteler
doeda
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
betcio
casino siteleri
canlı casino siteleri
betcio
betcio
doeda
deneme bonusu veren siteler
vdcasino
hdabla
betcio
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
Grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
perabet
perabet giriş
lunabet
lunabet
grandpashabet
grandpashabet Giriş
grandpashabet giriş güncel
tarafbet
tarafbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
alobet
vipslot
vipslot giris
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
jojobet
jojobet giriş
jojobet
deneme bonusu veren siteler
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
casibom
casibom
casibom
lunabet
lunabet giriş
lunabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
doeda
alobet
vdcasino
grandpashabet
grandpashabet giriş
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
vdcasino
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
betsmove
betsmove giriş
betsmove güncel giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
galabet
galabet giriş
galabet
galabet giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
hdabla
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
betturkey
slot siteleri
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betpas
betpas güncel giriş
betpas giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
dedebet
deneme bonusu veren siteler
betist
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
kavbet giriş
betpas
deneme bonusu
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
kavbet
kavbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
galeri yetki belgesi
betcio
betcio giriş
betcio güncel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
grandpashabet
granspahabet giriş
dedebet
dedebet giriş
dedebet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
jojobet
jojobet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
pashagaming
ikimisli
artemisbet
deneme bonusu veren siteler
betebet
nerobet
vdcasino
lordcasino
lordcasino giriş
oslobet
oslobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
lordcasino
lordcasino giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
bahiscasino
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
süpertotobet
betyap
betyap giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
betyap
betyap giriş
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
taraftarium24
taraftarium24
taraftarium24
汽水音乐
holiganbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
nerobet
vdcasino
dizipal
dizipal giriş
yabancı dizi izle
kavbet
slot siteleri
hdabla
7dak
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet giris
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
royalbet
kavbet
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
betturkey
betturkey
sahabet
holiganbet
slot siteleri
casino siteleri
marmaris escort
ganobet
ganobet giriş
holiganbet
ganobet
ikimisli
ikimisli giriş
ikimisli yeni adres
betasus
Maxwin
Maxwin giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
tipobet
deneme bonusu veren siteler
bahsegel
Esenyurt Escort
Beylikdüzü Escort
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
tophillbet
tophillbet
hiltonbet
hiltonbet
antikbet
antikbet
meritbet
meritbet
gizabet
realbahis
betci
grandpashabet
grandpashabet
betci
casibom
nakitbahis
narsbahis
kavbet
narsbahis
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
aresbet
aresbet
limanbet
limanbet
avrupabet
avrupabet
pulibet
pulibet
pashagaming
pashagaming
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
betkom
betkom
sahabet
sahabet
milanobet
milanobet
tophillbet
Jojobet
Jojobet Giriş
taraftarium24
taraftarium24
aresbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
doeda
doeda
bahibom
bahibom giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
nakitbahis
nakitbahis
kralbet
kralbet
makrobet
makrobet
tarafbet
tarafbet
ultrabet
ultrabet
casinoroyal
casinoroyal giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
betorder
hititbet
pusulabet
pusulabet
vaycasino
spinco giriş
spinco giriş
jetbet
casinoroyal
casinoroyal
casinoroyal
betnano
betnano
betnano
betzula
betzula
betzula
betzula
betasus
betasus
betasus
betasus
realbahis
titobet
tipobet
Lordcasino
Lordcasino giriş
vevobahis
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
perabet
perabet giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
betkom
betkom giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
maxwin
kingroyal
kingroyal giriş
betparibu
betparibu giriş
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
kingroyal
kingroyal giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
restbet
mislibet
kingroyal
kingroyal giriş
artemisbet
artemisbet giriş
artemisbet güncel giriş
jojobet giris
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
artemisbet
Artemisbet Giriş
Artemisbet güncel giriş
betasus
deneme bonusu veren siteler
bahis siteleri
bet siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
jetbet
betgit
betgit
betgit
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
hilarionbet
gates of olympus
gates of olympus oyna
gates of olympus demo
avrupabet
avrupabet giriş
betkolik
betkolik giriş
betkolik giriş adresi
tipobet
superbetin
pokerklas
pokerklas giriş
perabet
perabet giriş
betkom
betkom giriş
betmoney
betmoney giriş
betcio
betcio giriş
winxbet
winxbet giriş
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
superbet
pashagaming
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
matadorbet
betturkey
sahabet
betwoon
betwoon giriş
royalbet
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
sweet bonanza demo
betwoon
betwoon giriş
matbet
grandpashabet
holiganbet
celtabet
meritbet
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
casinometropol
perabet
perabet giriş
zirvebet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
holiganbet
setrabet
süpertotobet
realbahis
casibom
casibom giriş
hititbet
kavbet
amgbahis
amgbahis giriş
limanbet
holiganbet
holiganbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
kavbet
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
marsbahis giriş
marsbahis güncel
betpas
piabellacasino
piabellacasino giriş
tarafbet
tarafbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar
coinbar giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
marsbahis giriş
marsbahis güncel
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
betkom
betkom
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
betturkey
betturkey giriş
betgit
betgit giriş
winxbet
winxbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
kralbet
kralbet giriş
vevobahis
vevobahis giriş
jetbahis
supertotobet
süpertotobet
kalebet
kalebet giriş
mobilbahis
mobilbahis güncel giriş
casibom
casibom giriş
Lordcasino
Lordcasino giriş
parobet
matbet
matbet giriş
imajbet
grandpashabet giriş
grandpashabet
betcio
betcio giriş
casinolevant
casinolevant giriş
hititbet
holiganbet
holiganbet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
sekabet
sekabet giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet
marsbahis
marsbahis giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet giriş
vdcasino
trendbet güncel giriş
ultrabet
royalbet
realbahis
extrabet
extrabet
extrabet giriş
enjoybet
ngsbahis
queenbet
setrabet
setrabet giriş
extrabet
extrabet giriş
setrabet
Sonbahis
Sonbahis giriş
trendbet
Enbet
Enbet giriş
grandpashabet
cratosroyalbet
betgit
1win
bahiscasino
teosbet
casinomilyon
betplay
amgbahis
sonbahis
betpuan
esbet
betbey
casinolevant
jojobet
restbet
restbet giriş
restbet güncel
casibom
casibom giriş
betgit
betgit giriş
casibom
casibom giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
matbet
jasminbet
ultrabet
setrabet
1win
padişahbet
holiganbet
radissonbet
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet güncel giriş
jojobet güncel