أخرىمقالات تاريخية

د. زين العابدين كامل: هارون الرشيد.. الخليفة الذي أنصفه التاريخ وظلمه الأقزام!!

هارون الرشيد.. الخليفة الذي أنصفه التاريخ وظلمه الأقزام!!

هو أبو جعفر هارون بن محمد المهدي، وأمه الخيزران، أم ولد، بويع له بالخلافة بعد وفاة أخيه الهادي في شهر ربيع الأول عام (‎170‏ه/ 786م) بعهد من أبيه المهدي وعمره خمسة وعشرين عاماً، وقيل اثنين وعشرين ([1])، فكان من أصغر الخلفاء العباسيين سنًا، وكان يعاصره في الأندلس الأمير عبد الرحمن الداخل، ثم هشام بن عبد الرحمن ثم الحكم بن هشام.

وكان يعاصره في المغرب الأقصى إدريس بن عبد الله بن الحسن، وفي فرنسا شارلمان، وفي مملكة الروم بالقسطنطينية قسطنطين السادس ثم أمه رِينِي ثم نَقْفُور كلب الروم ([2]).

مناقب ومآثر هارون الرشيد:

لقد حاول أعداء الأمة أن يشوهوا تاريخنا، وأن يطمسوا حضارتنا، وأن يطعنوا في عظماء المسلمين، ولذا رسموا صورة مزورة ومزيفة لهارون الرشيد؛ صوروه على أنه عاش حياته بين شرب الخمر وأحضان الجواري، ونسجوا في ذلك القصص الخرافية والحكايات الواهية.

وقد ساعد على ذلك بعض النقولات من الروايات التاريخية التي لم تثبت.

يُعتبر هارون الرشيد من أعظم خلفاء بني العباس، وأكثرهم ذكرًا في التاريخ العباسي، فلقد ذاع صيته وعلت شهرته على غيره من خلفاء بني العباسي، حتى أن المصادر الأجنبية أيضًا قد أكثرت من ذكر أخباره وأيامه، وقد تناول المؤرخون في الشرق والغرب سيرته بالتحليل والدراسة.

لم يذق هارون الرشيد عنت الأيام وشدتها، ولم يتعرض للمحن والشدائد والتجارب كما حدث مع جده المنصور، سوى محنته في أمر ولاية العهد. فلقد وُلد هارون في قصور الترف، وكانت الأيدي تتسارع وتتسابق إليه لخدمته، وقدكان هارون الرشيد يتمتع بقدر كبير من النجابة والفطنة والذكاء مُنذ صغره، ولذا كان أبوه يفكر في أن يرشحه للخلافة من بعده، وقد كانت الخيزران ترغب في ذلك أيضًا، لأنها كانت تؤثره على أخيه الهادي.

وكان هارون يجمع بين كثير من الصفات القيادية، فلقد كان مؤهلًا للقيادة منذ أن كان شابًا، فهو سياسي مخضرم، يجمع بين الحزم والشدة واللين والمرونة، وكان أحيانًا يغضب ويفرط في الانتقام، وتراه أحيانًا يبكي وترق مشاعره وتظهر رقة قلبه ورحمته،كان شديد الاهتمام بشؤون الرعية، يطوف في الأسواق ويغشى المجالس متنكراً ليقف على أحوال الناس. وقد كان هارون الرشيد متديناً، ورعاً، محافظاً على الفرائض والواجبات الشرعية، متمسكاً بنصوص الكتاب والسنة، وكان يحج إن لم يغزُ، فهو بين حج وغزو طيلة حياته، وذكروا أنه كان يصلي في اليوم مائة ركعة، وحج ماشياً ولم يحج ماشياً خليفة غيره ([3]).

ولعل من المناسب في هذا المقام أن نذكر بعض ما ذكره المؤرخون الأوائل عن هارون الرشيد ومآثره وفضائله وأحواله، جاء في تاريخ الطبري ” كان الرشيد يصلي في كل يوم مائة ركعة إلى أن فارق الدنيا، إلا أن تعرض له علة، وكان يتصدق من صلب ماله في كل يوم بألف درهم بعد زكاته، وكان إذا حج حج معه مائة من الفقهاء وأبنائهم، وإذا لم يحج أحج ثلاثمائة رجل بالنفقة السابغة والكسوة الباهرة، وكان يقتفي آثار المنصور، ويطلب العمل بها إلا في بذل المال، فإنه لم يُر خليفة قبله كان أعطى منه للمال، ثم المأمون من بعده، وكان لا يضيع عنده إحسان محسن، وكان يحب الشعراء والشعر، ويميل إلى أهل الأدب والفقه، ويكره المراء في الدين، ويقول: هو شيء لا نتيجة له، وبالحري ألا يكون فيه ثواب، وكان يحب المديح، ولا سيما من شاعر فصيح، ويشتريه بالثمن الغالي”([4]).

وجاء في سير أعلام النبلاء ” قيل إنه كان يصلي في خلافته في كل يوم مائة ركعة إلى أن مات، ويتصدق بألف، وكان يحب العلماء، ويعظم حرمات الدين ويبغض الجدال والكلام، ويبكي على نفسه ولهوه وذنوبه لا سيما إذا وعظ، وكان يحب المديح ويجيز الشعراء، ووعظه الفضيل مرة حتى شهق في بكائه، ولما بلغه موت ابن المبارك حزن عليه، وجلس للعزاء فعزاه الأكابر، قال أبو معاوية الضرير: ما ذكرت النبي -صلى الله عليه وسلم- بين يدي الرشيد إلا قال: صلى الله على سيدي، ورويت له حديث وددت أني أقاتل في سبيل الله، فأقتل ثم أحيى ثم أقتل فبكى حتى انتحب، وعن أبي معاوية الضرير قال: صب على يدي بعد الأكل شخص لا أعرفه، فقال الرشيد: تدري من يصب عليك? قلت: لا، قال: أنا، إجلالًا للعلم، وقال الفضيل بن عياض: ما من نفس تموت أشد علي موتًا من أمير المؤمنين هارون، ولوددت أن الله زاد من عمري في عمره، قال: فكبر ذلك علينا، فلما مات هارون، وظهرت الفتن وكان من المأمون ما حمل الناس على خلق القرآن، قلنا: الشيخ كان أعلم بما تكلم” ([5])، وقيل أنه اعتمر في رمضان، واستمر على إحرامه إلى أن حج ماشيا من بطن مكة،([6]). وجاء في البداية والنهاية لابن كثير: ” وَقَالَ لَهُ ابْنُ السماك يوما: إنك تموت وحدك، وتدخل القبر وحدك، وتبعث منه وحدك، فاحذر المقام بين يدي الله عز وجل، وَالْوُقُوفَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، حِينَ يُؤْخَذُ بِالْكَظَمِ وتزل المقدم، ويقع الندم، فلا توبة تقبل، وَلَا عَثْرَةَ تُقَالُ، وَلَا يُقْبَلُ فِدَاءٌ بِمَالٍ. فَجَعَلَ الرَّشِيدُ يَبْكِي حَتَّى عَلَا صَوْتُهُ فَقَالَ يَحْيَى بْنُ خَالِدٍ لَهُ: يَا ابْنَ السِّمَاكِ! لَقَدْ شَقَقْتَ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ اللَّيْلَةَ. فَقَامَ فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ وَهُوَ يَبْكِي. وَقَالَ لَهُ الفضيل بن عياض- في كلام كثير ليلة وعظه بِمَكَّةَ-: يَا صَبِيحَ الْوَجْهِ إِنَّكَ مَسْئُولٌ عَنْ هؤلاء كلهم، وقد قال تعالى {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ} قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثٌ عَنْ مُجَاهِدٍ: الْوُصَلَاتُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا. فَبَكَى حَتَّى جَعَلَ يشهق”.

وَقَالَ الفضيل: ” اسْتَدْعَانِي الرَّشِيدُ يَوْمًا وَقَدْ زَخْرَفَ مَنَازِلَهُ وَأَكْثَرَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ وَاللَّذَّاتِ فِيهَا، ثُمَّ اسْتَدْعَى أَبَا الْعَتَاهِيَةِ فَقَالَ لَهُ: صِفْ لَنَا مَا نَحْنُ فيه من العيش والنعم فقال:

عِشْ مَا بَدَا لَكَ سَالِمًا … فِي ظِلِّ شَاهِقَةِ الْقُصُورِ

يَسْعَى عَلَيْكَ بِمَا اشْتَهَيْ … تَ لَدَى الرَّوَاحِ وَفِي الْبُكُورِ

فَإِذَا النُّفُوسُ تَقَعْقَعَتْ … … عَنْ ضِيقِ حَشْرَجَةِ الصُّدُورِ

فَهُنَاكَ تَعْلَمُ مُوقِنًا ……… مَا كُنْتَ إِلَّا فِي غُرُورِ

قال: فبكى الرشيد بكاءً كثيراً شديداً، فقال له الفضل بن يحيى: دعاك أمير المؤمنين تسره فَأَحْزَنْتَهُ؟ فَقَالَ لَهُ الرَّشِيدُ: دَعْهُ فَإِنَّهُ رَآنَا فِي عَمًى فَكَرِهَ أَنْ يَزِيدَنَا عَمًى”.

وَدَخَلَ عَلَيْهِ ابْنُ السِّمَاكِ يَوْمًا فَاسْتَسْقَى الرَّشِيدُ فَأُتِيَ بِقُلَّةٍ فِيهَا مَاءٌ مُبَرَّدٌ فَقَالَ لِابْنِ السِّمَاكِ: عِظْنِي. فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! بِكُمْ كُنْتَ مُشْتَرِيًا هَذِهِ الشَّرْبَةَ لَوْ مُنِعْتَهَا؟ فَقَالَ: بِنِصْفِ مُلْكِي؛ فَقَالَ: اشْرَبْ هَنِيئًا، فَلَمَّا شَرِبَ قَالَ: أَرَأَيْتَ لَوْ مُنِعْتَ خُرُوجَهَا مِنْ بَدَنِكَ بكم كنت تشتري ذلك؟ قال بنصف ملكي الآخر، فقال: إِنَّ مُلْكًا قِيمَتُهُ شَرْبَةُ مَاءٍ، وقيمة نصفه الآخر بولة، لَخَلِيقٌ أَنْ لَا يُتَنَافَسَ فِيهِ. فَبَكَى هَارُونُ ([7]).

وقال الفَضْلُ بنُ الرَّبِيْعِ:حَجَّ أَمِيْرُ المُؤْمِنِيْنَ هَارُوْنَ؛ فَقَالَ لِي: وَيْحَكَ! قَدْ حَكَّ فِي نَفْسِي شَيْءٌ، فَانْظُرْ لِي رَجُلاً أَسْأَلْهُ، فَقُلْتُ: هَا هُنَا سُفْيَانُ بنُ عُيَيْنَةَ، فَقَالَ: امضِ بِنَا إِلَيْهِ، فَأَتَيْنَاهُ، فَقَرَعتُ بَابَه، فَقَالَ: مَنْ ذَا؟ فَقُلْتُ: أَجِبْ أَمِيْرَ المُؤْمِنِيْنَ، فَخَرَجَ مُسْرِعاً، فَقَالَ: يَا أَمِيْرَ المُؤْمِنِيْنَ! لَوْ أَرْسَلتَ إِلَيَّ، أَتَيْتُكَ، فَقَالَ: خُذْ لِمَا جِئْتُكَ لَهُ، فَحَدَّثَهُ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ لَهُ: عَلَيْكَ دَينٌ؟قَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ لِي: اقْضِ دَيْنَهُ، فَلَمَّا خَرَجْنَا، قَالَ: مَا أَغْنَى عَنِّي صَاحِبُكَ شَيْئاً، قُلْتُ: هَا هُنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ: امضِ بِنَا إِلَيْهِ، فأَتَيْنَاهُ، فَقَرَعتُ البَابَ، فَخَرَجَ، وَحَادَثَه سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ: عَلَيْكَ دَينٌ؟قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَبَا عَبَّاسٍ! اقْضِ دَيْنَهُ، فَلَمَّا خَرَجْنَا قَالَ: مَا أَغْنَى عَنِّي صَاحِبُك شَيْئاً، انْظُرْ لِي رَجُلاً أَسْأَلْهُ، قُلْتُ: هَا هُنَا الفُضَيْلُ بنُ عِيَاضٍ، قَالَ: امْضِ بِنَا إِلَيْهِ،

فَأَتَيْنَاهُ، فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي، يَتْلُو آيَةً يُرَدِّدُهَا، فَقَالَ: اقْرَعِ البَابَ، فَقَرَعتُ، فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ قُلْتُ: أَجِبْ أَمِيْرَ المُؤْمِنِيْنَ، قَالَ: مَا لِي وَلأَمِيْرِ المُؤْمِنِيْنَ؟ قُلْتُ: سُبْحَانَ اللهِ! أَمَا عَلَيْكَ طَاعَةٌ؟ فَنَزَلَ، فَفَتَحَ البَابَ، ثُمَّ ارْتَقَى إِلَى الغُرفَةِ، فَأَطْفَأَ السِّرَاجَ، ثُمَّ الْتَجَأَ إِلَى زَاوِيَةٍ، فَدَخَلْنَا، فَجَعَلْنَا نَجُولُ عَلَيْهِ بِأَيْدِيْنَا، فَسَبَقَتْ كَفُّ هَارُوْنَ قَبْلِي إِلَيْهِ، فَقَالَ: يَا لَهَا مِنْ كَفٍّ مَا أَلْيَنَهَا إِنْ نَجَتْ غَداً مِنْ عَذَابِ اللهِ!؛ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي: لَيُكَلِّمَنَّهُ اللَّيْلَةَ بِكَلاَمٍ نَقِيٍّ مِنْ قَلْبٍ تَقِيٍّ، فَقَالَ لَهُ: خُذْ لِمَا جِئنَاكَ لَهُ – رَحِمَكَ اللهُ؛ فَقَالَ: إِنَّ عُمَرَ بنَ عَبْدِ العَزِيْزِ لَمَّا وَلِيَ الخِلاَفَةَ، دَعَا سَالِمَ بنَ عَبْدِ اللهِ، وَمُحَمَّدَ بنَ كَعْبٍ، وَرَجَاءَ بنَ حَيْوَةَ، فَقَالَ لَهُم: إِنِّيْ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهَذَا البَلاَءِ، فَأَشِيْرُوا عَلَيَّ، فَعَدَّ الخِلاَفَةَ بَلاَءً، وَعَدَدْتَهَا أَنْتَ وَأَصْحَابَك نِعمَةً، فَقَالَ لَهُ سَالِمٌ: إِنْ أَرَدْتَ النَّجَاةَ فَصُمِ الدُّنْيَا، وَلْيَكُنْ إِفْطَارُكَ مِنْهَا المَوْتَ، وَقَالَ لَهُ ابْنُ كَعْبٍ: إِنْ أَرَدْتَ النَّجَاةَ مِنْ عَذَابِ اللهِ، فَلْيَكُنْ كَبِيْرُ المُسْلِمِيْنَ عِنْدَك أَباً، وَأَوْسَطُهُم أَخاً، وَأَصْغَرُهُم وَلداً، فَوَقِّرْ أَبَاكَ، وَأَكْرِمْ أَخَاكَ، وَتَحَنَّنْ عَلَى وَلَدِكَ، وَقَالَ لَهُ رَجَاءٌ: إِنْ أَرَدْتَ النَّجَاةَ مِنْ عَذَابِ اللهِ، فَأَحِبَّ لِلْمُسْلِمِيْنَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَاكْرَهْ لَهُم مَا تَكرَهُ لِنَفْسِكَ، ثُمَّ مُتْ إِذَا شِئْتَ، وَإِنِّيْ أَقُوْلُ لَكَ هَذَا، وَإِنِّيْ أَخَافُ عَلَيْكَ أَشَدَّ الخَوْفِ يَوْماً تَزِلُّ فِيْهِ الأَقْدَامُ، فَهَلْ مَعَكَ – رَحِمَكَ اللهُ – من يُشِيْرُ عَلَيْكَ بِمِثْلِ هَذَا؟ فَبَكَى بُكَاءً شَدِيْداً، حَتَّى غُشِيَ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ لَهُ: ارْفُقْ بِأَمِيْرِ المُؤْمِنِيْنَ، فَقَالَ: يَا ابْنَ أُمِّ الرَّبِيْعِ، تَقْتُلُهُ أَنْتَ وَأَصْحَابُك، وَأَرْفُقُ بِهِ أَنَا، ثُمَّ أَفَاقَ، فَقَالَ لَهُ: زِدْنِي – رَحِمَكَ اللهُ -،

قُلْتُ: بَلَغَنِي أَنَّ عَامِلاً لِعُمَرَ بنِ عَبْدِ العَزِيْزِ شُكِيَ إِلَيْهِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ: يَا أَخِي! أُذَكِّرُكَ طُوْلَ سَهِرِ أَهْلِ النَّارِ فِي النَّارِ، مَعَ خُلُوْدِ الأَبَدِ، وَإِيَّاكَ أَنْ يُنْصَرَفَ بِكَ مِنْ عِنْدِ اللهِ، فَيَكُوْنُ آخِرَ العَهدِ، وَانقِطَاعَ الرَّجَاءِ، فَلَمَّا قَرَأَ الكِتَابَ، طَوَى البِلاَدَ، حَتَّى قَدِمَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: مَا أَقْدَمَكَ؟ قَالَ: خَلَعتَ قَلْبِي بِكِتَابِكَ، لاَ أَعُوْدُ إِلَى وِلاَيَةٍ حَتَّى أَلْقَى اللهَ، فَبَكَى هَارُوْنُ بُكَاءً شَدِيْداً؛ فَقَالَ: يَا أَمِيْرَ المُؤْمِنِيْنَ! إِنَّ العَبَّاسَ عَمَّ النَّبِيِّ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- جَاءَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: أَمِّرْنِي؛ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ الإِمَارَةَ حَسْرَةٌ وَنَدَامَةٌ يَوْمَ القِيَامَةِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لاَ تَكُوْنَ أَمِيْراً، فَافْعَلْ؛ فَبَكَى هَارُوْنُ، وَقَالَ: زِدْنِي، قَالَ: يَا حَسَنَ الوَجْهِ، أَنْتَ الَّذِي يَسْأَلُكَ اللهُ عَنْ هَذَا الخَلْقِ يَوْمَ القِيَامَةِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَقِيَ هَذَا الوَجْهَ مِنَ النَّارِ، فَافْعَلْ، وَإِيَّاكَ أَنْ تُصْبِحَ وَتُمسِيَ وَفِي قَلْبِكَ غِشٌّ لأَحَدٍ مِنْ رَعِيَّتِك، فَإِنَّ النَّبِيَّ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ لَهُم غَاشّاً، لَمْ يَرُحْ رَائِحَةَ الجَنَّةِ، فَبَكَى هَارُوْنُ، وَقَالَ لَهُ: عَلَيْكَ دَينٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، دَينٌ لِرَبِّي، لَمْ يُحَاسِبْنِي عَلَيْهِ، فَالوَيْلُ لِي إِنْ سَاءلَنِي، وَالوَيلُ لِي إِنْ نَاقَشَنِي، وَالوَيلُ لِي إِنْ لَمْ أُلْهَم حُجَّتِي، قَالَ: إِنَّمَا أَعْنِي مِنْ دَينِ العِبَادِ، قَالَ: إِنَّ رَبِّي لَمْ يَأْمُرْنِي بِهَذَا، أَمَرَنِي أَنْ أَصْدُقَ وَعْدَهُ، وَأُطِيْعَ أَمْرَهُ، فَقَالَ -عَزَّ وَجَلَّ-: {وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُوْنَ} [الذَّارِيَاتُ: 56]، فَقَالَ: هَذِهِ أَلفُ دِيْنَارٍ، خُذْهَا، فَأَنْفِقْهَا عَلَى عِيَالِكَ، وَتَقَوَّ بِهَا عَلَى عِبَادَةِ رَبِّكَ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللهِ! أَنَا أَدُلُّكَ عَلَى طَرِيْقِ النَّجَاةِ، وَأَنْتَ تُكَافِئُنِي بِمِثلِ هَذَا، سَلَّمَكَ اللهُ، وَوَفَّقَكَ، ثُمَّ صَمَتَ، فَلَمْ يُكَلِّمْنَا؛ فَخَرَجْنَا، فَقَالَ هَارُوْنُ: أَبَا عَبَّاسٍ! إِذَا دَلَلْتَنِي، فَدُلَّنِي عَلَى مِثْلِ هَذَا، هَذَا سَيِّدُ المُسْلِمِيْنَ؛ فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ امْرَأَةٌ مِنْ نِسَائِهِ، فَقَالَتْ: قَدْ تَرَى مَا نَحْنُ فِيْهِ مِنَ الضِّيقِ، فَلَو قَبِلْتَ هَذَا المَالَ،

قَالَ: إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُكُم، كَمَثَلِ قَوْمٍ لَهُم بَعِيْرٌ يَأْكلُوْنَ مِنْ كَسْبِهِ، فَلَمَّا كَبِرَ نَحَرُوهُ، فَأَكَلُوا لَحْمَهُ، فَلَمَّا سَمِعَ هَارُوْنُ هَذَا الكَلاَمَ، قَالَ: نَدْخُلُ، فَعَسَى أَنْ يَقْبَلَ المَالَ، فَلَمَّا عَلِمَ الفُضَيْلُ، خَرَجَ، فَجَلَسَ فِي السَّطحِ عَلَى بَابِ الغُرفَةِ، فَجَاءَ هَارُوْنُ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ، فَجَعَلَ يُكَلِّمُهُ، فَلاَ يُجِيْبُهُ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ، إِذْ خَرَجَتْ جَارِيَةٌ سَوْدَاءُ، فَقَالَتْ: يَا هَذَا! قَدْ آذَيْتَ الشَّيْخَ مُنْذُ اللَّيْلَةِ، فَانْصَرِفْ، فَانْصَرَفْنَا ([8]).

وقال السيوطي: وقال القاضي الفاضل في بعض رسائله: ما أعلم أن لملك رحلة قط في طلب العلم إلا للرشيد، فإنه رحل بولديه الأمين والمأمون لسماع الموطأ على مالك -رحمه الله-([9]).

ويُصرح ابن تيمية أن الإسلام قوي في عصر الرشيد، قال ابن تيمية “وتجد الإسلام والإيمان كلما ظهر وقوي كانت السنة وأهلها أظهر وأقوى وإن ظهر شيء من الكفر والنفاق ظهرت البدع بحسب ذلك مثل: دولة المهدي والرشيد ونحوهما ممن كان يعظم الإسلام والإيمان ويغزو أعداءه من الكفار والمنافقين، كان أهل السنة في تلك الأيام أقوى وأكثر وأهل البدع أذل وأقل، فإن المهدي قتل من المنافقين الزنادقة من لا يحصي عدده إلا الله، والرشيد كان كثير الغزو والحج ([10]).

وعن إسماعيل بن إبراهيم قال: أخذ هارون الرشيد زنديقًا فأمر بضرب عنقه، فقال له الزنديق لم تضرب عنقي يا أمير المؤمنين، قال أريح العباد منك، قال فأين أنت من ألف حديث وضعتها على رسول الله صلى الله عليه وسلم، كلها ما فيها حرف نطق به رسول الله صلى الله عليه وسلم، قال فأين أنت يا عدو الله من أبي إسحاق الفزاري وعبد الله بن المبارك ينخلانها فيخرجانها حرفًا حرفًا([11]).

فهذا هو هارون الرشيد، الذي طأطأ الروم رؤوسهم له، وأحنوا هاماتهم رهبة منه، ذلك الرجل الذي حاول أعداء تاريخنا و أذنابهم أن يصوروه بصورة شارب الخمر الماجن، صاحب الجواري، مع أنه كان من أعظم خلفاء الدولة العباسية جهادًا وغزوًا واهتمامًا بالعلم والعلماء كما ذكرنا.

قال عنه الذهبي” وَكَانَ مِنْ أَنبَلِ الخُلَفَاءِ، وَأَحشَمِ المُلُوْكِ، ذَا حَجٍّ، وَجِهَادٍ، وَغَزْوٍ، وَشَجَاعَةٍ، وَرَأْيٍ”([12]).

وبالرغم من هذا كله أشاعوا عنه الأكاذيب وأنه لاهم له سوى الجواري والخمر والسكر، ونسجوا في ذلك القصص الخرافية والحكايات الواهية، وما ذلك إلا لأنه كان أعظم خلفاء بني العباس.

ومما لا شك فيه أن عصر هارون الرشيد، يُعتبر العصر الذهبي لدولة الخلافة العباسية، فقد بلغت في عهده درجة لم تصل إليها من قبل، فأصبحت مركز التجارة العالمية، وكعبة رجال العلم والأدب، أما شخصيته فتمثل تاريخ عصر أكثر مما تمثل تاريخ إنسان([13]).

هذا وقد وصلت بغداد في عصر هارون الرشيد إلى قمة مجدها ومنتهى فخرها، حيث كانت تناطح عواصم العالم، في حركة التجارة، والفنون والعلوم المختلفة، والبناء والتشييد.

وفاة هارون الرشيد:

قال ابن كثير: وَقَدْ أَمَرَ بِحَفْرِ قَبْرِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ فِي الدَّارِ الَّتِي كَانَ فِيهَا، وَهِيَ دَارُ حُمَيْدِ بْنِ أَبِي غَانِمٍ الطَّائِيِّ، فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى قبره وهو يقول: يا بن آدم تصير إلى هذا. ثم أمر أن يقرأوا القرآن في قبره، فقرأوه حَتَّى خَتَمُوهُ وَهُوَ فِي مَحَفَّةٍ عَلَى شَفِيرِ الْقَبْرِ، وَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ احْتَبَى بِمُلَاءَةٍ وَجَلَسَ يُقَاسِي سَكَرَاتِ الْمَوْتِ، فَقَالَ لَهُ بَعْضُ مَنْ حضر: لو اضطجعت كان أهون عليك.

فضحك ثُمَّ قَالَ: أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

وَإِنِّي مِنْ قَوْمٍ كِرَامٍ يَزِيدُهُمْ * شِمَاسًا وَصَبْرًا شِدَّةُ الحدثان

مات لَيْلَةَ السَّبْتِ، وَقِيلَ لَيْلَةَ الْأَحَدِ مُسْتَهَلَّ جُمَادَى الْآخِرَةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَتِسْعِينَ وَمِائَةٍ، عَنْ خَمْسٍ، وقيل سبع وأربعين سنة، وكان ملكه ثلاثاً وعشرين سنة.

  1. () ابن كثير: البداية والنهاية،(10/261).
  2. ()محمد الخضري بك: الدولة العباسية،(ص117).
  3. () طقوش: تاريخ الدولة العباسية،(ص91).
  4. () الطبري:تاريخ الرسل والملوك،(8/347).
  5. () الذهبي:سير أعلام النبلاء،(8/53).
  6. () الذهبي: تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، (11/11)، السيوطي: عبد الرحمن بن أبي بكر، جلال الدين السيوطي (المتوفى: 911هـ)،تاريخ الخلفاء،(ص212).
  7. () ابن كثير: البداية والنهاية،( 10/ 236).
  8. () الذهبي:سير أعلام النبلاء،(8/481).
  9. () السيوطي ،تاريخ الخلفاء،(ص217).
  10. () ابن تيمية : تقي الدين أبو العباس أحمد بن عبد الحليم بن تيمية الحراني (المتوفى: 728هـ)، مجموع الفتاوى،(4/20).
  11. () ابن عساكر:تاريخ دمشق،(7/127).
  12. () الذهبي: سير أعلام النبلاء،(9/287).
  13. () طقوش:تاريخ الدولة العباسية،ص92.

 

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
patronspor
wps下载
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betsmove
betsmove giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
cratosroyalbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
freee
wps下载
iptv satın al
iptv abonelik
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
tarafbet giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
sweet bonanza
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
justin tv
canlı maç izle
maç izle
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
telegram ifşa
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
realbahis
betcio
kralbet
bullbahis
parmabet
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betcio
deneme bonusu
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
spinco giriş
spinco güncel
spinco aktif
deneme bonusu veren siteler
tempobet
deneme bonusu
slot siteleri
betwoon
betwoon giriş
deneme bonusu veren siteler
doeda
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
betcio
casino siteleri
canlı casino siteleri
betcio
betcio
doeda
deneme bonusu veren siteler
vdcasino
hdabla
betcio
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
Grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
perabet
perabet giriş
lunabet
lunabet
grandpashabet
grandpashabet Giriş
grandpashabet giriş güncel
tarafbet
tarafbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
alobet
vipslot
vipslot giris
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
jojobet
jojobet giriş
jojobet
deneme bonusu veren siteler
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
casibom
casibom
casibom
lunabet
lunabet giriş
lunabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
doeda
alobet
vdcasino
grandpashabet
grandpashabet giriş
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
vdcasino
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
betsmove
betsmove giriş
betsmove güncel giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
galabet
galabet giriş
galabet
galabet giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
hdabla
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
betturkey
slot siteleri
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betpas
betpas güncel giriş
betpas giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
dedebet
deneme bonusu veren siteler
betist
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
kavbet giriş
betpas
deneme bonusu
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
kavbet
kavbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
galeri yetki belgesi
betcio
betcio giriş
betcio güncel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
grandpashabet
granspahabet giriş
dedebet
dedebet giriş
dedebet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
jojobet
jojobet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
pashagaming
ikimisli
artemisbet
deneme bonusu veren siteler
betebet
nerobet
vdcasino
lordcasino
lordcasino giriş
oslobet
oslobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
lordcasino
lordcasino giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
bahiscasino
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
süpertotobet
betyap
betyap giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
betyap
betyap giriş
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
taraftarium24
taraftarium24
taraftarium24
汽水音乐
holiganbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
nerobet
vdcasino
dizipal
dizipal giriş
yabancı dizi izle
kavbet
slot siteleri
hdabla
7dak
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet giris
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
royalbet
kavbet
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
betturkey
betturkey
sahabet
holiganbet
slot siteleri
casino siteleri
marmaris escort
ganobet
ganobet giriş
holiganbet
ganobet
ikimisli
ikimisli giriş
ikimisli yeni adres
betasus
Maxwin
Maxwin giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
tipobet
deneme bonusu veren siteler
bahsegel
Esenyurt Escort
Beylikdüzü Escort
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
tophillbet
tophillbet
hiltonbet
hiltonbet
antikbet
antikbet
meritbet
meritbet
gizabet
realbahis
betci
grandpashabet
grandpashabet
betci
casibom
nakitbahis
narsbahis
kavbet
narsbahis
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
aresbet
aresbet
limanbet
limanbet
avrupabet
avrupabet
pulibet
pulibet
pashagaming
pashagaming
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
betkom
betkom
sahabet
sahabet
milanobet
milanobet
tophillbet
Jojobet
Jojobet Giriş
taraftarium24
taraftarium24
aresbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
doeda
doeda
bahibom
bahibom giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
nakitbahis
nakitbahis
kralbet
kralbet
makrobet
makrobet
tarafbet
tarafbet
ultrabet
ultrabet
casinoroyal
casinoroyal giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
betorder
hititbet
pusulabet
pusulabet
vaycasino
spinco giriş
spinco giriş
jetbet
casinoroyal
casinoroyal
casinoroyal
betnano
betnano
betnano
betzula
betzula
betzula
betzula
betasus
betasus
betasus
betasus
realbahis
titobet
tipobet
Lordcasino
Lordcasino giriş
vevobahis
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
perabet
perabet giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
betkom
betkom giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
maxwin
kingroyal
kingroyal giriş
betparibu
betparibu giriş
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
kingroyal
kingroyal giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
restbet
mislibet
kingroyal
kingroyal giriş
artemisbet
artemisbet giriş
artemisbet güncel giriş
jojobet giris
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
artemisbet
Artemisbet Giriş
Artemisbet güncel giriş
betasus
deneme bonusu veren siteler
bahis siteleri
bet siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
jetbet
betgit
betgit
betgit
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
hilarionbet
gates of olympus
gates of olympus oyna
gates of olympus demo
avrupabet
avrupabet giriş
betkolik
betkolik giriş
betkolik giriş adresi
tipobet
superbetin
pokerklas
pokerklas giriş
perabet
perabet giriş
betkom
betkom giriş
betmoney
betmoney giriş
betcio
betcio giriş
winxbet
winxbet giriş
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
superbet
pashagaming
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
matadorbet
betturkey
sahabet
betwoon
betwoon giriş
royalbet
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
sweet bonanza demo
betwoon
betwoon giriş
matbet
grandpashabet
holiganbet
celtabet
meritbet
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
casinometropol
perabet
perabet giriş
zirvebet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
holiganbet
setrabet
süpertotobet
realbahis
casibom
casibom giriş
hititbet
kavbet
amgbahis
amgbahis giriş
limanbet
holiganbet
holiganbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
kavbet
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
marsbahis giriş
marsbahis güncel
betpas
piabellacasino
piabellacasino giriş
tarafbet
tarafbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar
coinbar giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
marsbahis giriş
marsbahis güncel
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
betkom
betkom
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
betturkey
betturkey giriş
betgit
betgit giriş
winxbet
winxbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
kralbet
kralbet giriş
vevobahis
vevobahis giriş
jetbahis
supertotobet
süpertotobet
kalebet
kalebet giriş
mobilbahis
mobilbahis güncel giriş
casibom
casibom giriş
Lordcasino
Lordcasino giriş
parobet
matbet
matbet giriş
imajbet
grandpashabet giriş
grandpashabet
betcio
betcio giriş
casinolevant
casinolevant giriş
hititbet
holiganbet
holiganbet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
sekabet
sekabet giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet
marsbahis
marsbahis giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet giriş
vdcasino
trendbet güncel giriş
ultrabet
royalbet
realbahis
extrabet
extrabet
extrabet giriş
enjoybet
ngsbahis
queenbet
setrabet
setrabet giriş
extrabet
extrabet giriş
setrabet
Sonbahis
Sonbahis giriş
trendbet
Enbet
Enbet giriş
grandpashabet
cratosroyalbet
betgit
1win
bahiscasino
teosbet
casinomilyon
betplay
amgbahis
sonbahis
betpuan
esbet
betbey
casinolevant
jojobet
restbet
restbet giriş
restbet güncel
casibom
casibom giriş
betgit
betgit giriş
casibom
casibom giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
matbet
jasminbet
ultrabet
setrabet
1win
padişahbet
holiganbet
radissonbet
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet güncel giriş
jojobet güncel