مقالات تاريخية

صفحات مِن ذاكرة التاريخ (24) حول مناظرة “عبد الله بن عباس” مع “الخوارج” وأثرها

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

فلقد انتهينا مِن الحديث عن موقعتي: “الجمل وصفين”، وذكرنا الأحداث التي وقعتْ وأسبابها ونتائجها، ثم أتبعنا ذلك بقراءةٍ تحليلية نقدية لأحداث الموقعتين، وألقينا الضوء على الدروس المستفادة مِن هذه الأحداث.

وإتمامًا للفائدة نذكر اليوم تفاصيل المناظرة التي كانت بيْن حبر الأمة عبد الله بن عباس -رضي الله عنهما- وبيْن الخوارج؛ فبعد الاتفاق الذي تم بيْن أهل الشام وأهل العراق على التحكيم، وأثناء عودة علي -رضي الله عنه- مِن صفين إلى الكوفة؛ انفصل الخوارج في جماعةٍ كبيرة مِن جيش علي -رضي الله عنه-، وقد قٌدر عددهم بعدة آلاف.

وقد انفصل هؤلاء عن الجيش قبْل أن يصلوا إلى الكوفة بمراحل, وقد أقلق هذا التفرق أصحاب علي -رضي الله عنه- وهالهم, وسار عليٌّ -رضي الله عنه- بمَن بقي مِن جيشه على طاعته حتى دخل الكوفة, وانشغل أمير المؤمنين -رضي الله عنه- بأمر الخوارج؛ خصوصًا بعد ما بلغه تنظيم جماعتهم مِن تعيين أمير للصلاة وآخر للقتال, وأن البيعة لله -عز وجل-؛ مما يعني انفصالهم فعليًّا عن جماعة المسلمين.

فأرسل علي -رضي الله عنه- ابن عباس إليهم لمناظرتهم؛ فرجع منهم ألفان بعد مناظرة ابن عباس -رضي الله عنهما- لهم, ثم خرج أمير المؤمنين علي -رضي الله عنه- بنفسه إليهم فكلمهم، فرجعوا ودخلوا الكوفة؛ إلا أن هذا الوفاق لم يستمر طويلاً.

لكننا نريد أن نقف على تفاصيل المناظرة، وكيف أقام ابن عباس -رضي الله عنهما- الحجة عليهم؛ لنأخذ مِن ذلك العبرة في كيفية التعامل مع المخالف، فعن عَبد الله بن عباس -رضي الله عنهما- قال: لَمَّا خَرَجَتِ الْحَرُورِيَّةُ اجْتَمَعُوا في دَارٍ وَهُمْ سِتَّةُ آلاَفٍ، أَتَيْتُ عَلِيًّا -رضي اللَّهُ عَنْهُ- فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَبْرِدْ بِالظُّهْرِ لَعَلِّي آتِي هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ فَأُكَلِّمُهُمْ. قَالَ: إني أَخَافُ عَلَيْكَ. قُلْتُ: كَلاَّ. قَالَ: فَخَرَجْتُ آتِيهُمْ، وَلَبِسْتُ أَحْسَنَ مَا يَكُونُ مِنْ حُلَلِ الْيَمَنِ فَأَتَيْتُهُمْ وَهُمْ مُجْتَمِعُونَ في دَارٍ وَهُمْ قَائِلُونَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: مَرْحَبًا بِكَ يَا ابن عَبَّاسٍ، فَما هَذِهِ الْحُلَّةُ؟ قَالَ: قُلْتُ: مَا تَعِيبُونَ عَلَيَّ، لَقَدْ رَأَيْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- أَحْسَنَ مَا يَكُونُ مِنَ الْحُلَلِ وَنَزَلَتْ: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ التي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ) (الأعراف:32)، قَالُوا: فَمَا جَاءَ بِكَ؟ قُلْتُ: أَتَيْتُكُمْ مِنْ عِنْدِ صَحَابَةِ النبي -صلى الله عليه وسلم- مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ لأُبْلِغَكُمْ مَا يَقُولُونَ وَتُخْبِرُونِي بِمَا تَقُولُونَ، فَعَلَيْهِمْ نَزَلَ الْقُرْآنُ وَهُمْ أَعْلَمُ بِالْوَحْي مِنْكُمْ، وَفِيهِمْ أُنْزِلَ، وَلَيْسَ فِيكُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ!

فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لاَ تُخَاصِمُوا قُرَيْشًا، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) (الزخرف:58)، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَتَيْتُ قَوْمًا لَمْ أَرَ قَوْمًا قَطُّ أَشَدَّ اجْتِهَادًا مِنْهُمْ، مُسَهَّمَةٌ وُجُوهُهُمْ مِنَ السَّهَرِ(2) كَأَنَّ أَيْدِيَهُمْ وَرُكَبَهُمْ ثَفِنٌ(3)، عَلَيْهِمْ قُمُصٌ مُرَحَّضَةٌ -أي مغسولة-، قَالَ بَعْضُهُمْ: لَنُكَلِّمَنَّهُ وَلَنَنْظُرَنَّ مَا يَقُولُ. قُلْتُ: أَخْبِرُونِي مَاذَا نَقَمْتُمْ عَلَى ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- وَصِهْرِهِ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ؟ قَالُوا: ثَلاَثًا. قُلْتُ: مَا هُنَّ؟ قَالُوا: أَمَّا إِحْدَاهُنَّ: فَإِنَّهُ حَكَّمَ الرِّجَالَ فِي أَمْرِ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ -عَزَّ وَجَلَّ-: (إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ) (الأنعام:57)، وَمَا لِلرِّجَالِ وَمَا لِلْحُكْمِ. فَقُلْتُ: هَذِهِ وَاحِدَةٌ. قَالُوا: وَأَمَّا الأُخْرَى فَإِنَّهُ قَاتَلَ وَلَمْ يَسْبِ وَلَمْ يَغْنَمْ، فَلَئِنْ كَانَ الَّذِينَ قَاتَلَ كُفَّارًا لَقَدْ حَلَّ سَبْيُهُمْ وَغَنِيمَتُهُمْ، وَإِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ مَا حَلَّ قِتَالُهُمْ! قُلْتُ: هَذِهِ ثِنْتَانِ فَمَا الثَّالِثَةُ؟ قَالُوا: إِنَّهُ مَحَا اسْمَهُ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ أَمِيرُ الْكَافِرِينَ. قُلْتُ: أَعِنْدَكُمْ سِوَى هَذَا؟ قَالُوا: حَسْبُنَا هَذَا. فَقُلْتُ لَهُمْ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ قَرَأْتُ عَلَيْكُمْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَمِنْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ -صلى الله عليه وسلم- مَا يُرَدُّ بِهِ قَوْلُكُمْ أَتَرْضَوْنَ؟ قَالُوا: نَعَمْ. فَقُلْتُ لَهُمْ: أَمَّا قَوْلُكُمْ حَكَّمَ الرِّجَالَ في أَمْرِ اللَّهِ، فَأَنَا أَقْرَأُ عَلَيْكُمْ مَا قَدْ رُدَّ حُكْمُهُ إِلَى الرِّجَالِ في ثَمَنِ رُبُعِ دِرْهَمٍ في أَرْنَبٍ وَنَحْوِهَا مِنَ الصَّيْدِ، فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ) إِلَى قَوْلِهِ (يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ) (المائدة:95)، فَنَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ: أَحُكْمُ الرِّجَالِ في أَرْنَبٍ وَنَحْوِهَا مِنَ الصَّيْدِ أَفْضَلُ أَمْ حُكْمُهُمْ في دِمَائِهِمْ وَإِصْلاَحِ ذَاتِ بَيْنِهِمْ، وَأَنْ تَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَحَكَمَ وَلَمْ يُصَيِّرْ ذَلِكَ إِلَى الرِّجَالِ، وَفِي الْمَرْأَةِ وَزَوْجِهَا قَالَ اللَّهُ -عَزَّ وَجَلَّ-: (وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهُمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا) (النساء:35)، فَجَعَلَ اللَّهُ حُكْمَ الرِّجَالِ سُنَّةً مَاضِيَةً؛ أَخَرَجْتُ مِنْ هَذِهِ؟ قَالُوا: نَعَمْ.

قَالَ: وَأَمَّا قَوْلُكُمْ: قَاتَلَ؛ فَلَمْ يَسْبِ، وَلَمْ يَغْنَمْ! أَتَسْبُونَ أُمَّكُمْ عَائِشَةَ -رضي الله عنها- ثُمَّ تَسْتَحِلُّونَ مِنْهَا مَا يُسْتَحَلُّ مِنْ غَيْرِهَا؛ فَلَئِنْ فَعَلْتُمْ لَقَدْ كَفَرْتُمْ وَهِيَ أُمُّكُمْ، وَلَئِنْ قُلْتُمْ: لَيْسَتْ بِأُمِّنَا لَقَدْ كَفَرْتُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ -تَعَالَى- يَقُولُ: (النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ) (الأحزاب:6)، فَأَنْتُمْ تَدُورُونَ بَيْنَ ضَلاَلَتَيْنِ أَيَّهُمَا صِرْتُمْ إِلَيْهَا صِرْتُمْ إِلَى ضَلاَلَةٍ، فَنَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ؛ قُلْتُ: أَخَرَجْتُ مِنْ هَذِهِ؟ قَالُوا: نَعَمْ.

وَأَمَّا قَوْلُكُمْ: مَحَا نَفْسَهُ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَنَا آَتِيكُمْ بِمَنْ تَرْضَوْنَ أُرِيكُمْ، قَدْ سَمِعْتُمْ أَنَّ النَّبِيَّ -صلى الله عليه وسلم- يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ كَاتَبَ الْمُشْرِكِينَ: سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، وَأَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم-: (اكْتُبْ يَا عَلِىُّ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ) (رواه أحمد والحاكم والطبراني)، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: لاَ وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا قَاتَلْنَاكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم-: (اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي رَسُولُكَ، اكْتُبْ يَا عَلِيُّ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ). فَوَاللَّهِ لَرَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- خَيْرٌ مِنْ عَلِيٍّ وَمَا أَخْرَجَهُ مِنَ النُّبُوَّةِ حِينَ مَحَا نَفْسَهُ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: فَرَجَعَ مِنَ الْقَوْمِ أَلْفَانِ وَقُتِلَ سَائِرُهُمْ عَلَى ضَلاَلَةٍ. (أخرجه النسائي، والبيهقي، والحاكم في المستدرك، والطبراني في الكبير، وعبد الرزاق في المصنف).

كانت فتنة الخوارج وبدعتهم أول بدعة اعتقادية ظهرت في أواخر عصر الصحابة -رضي الله عنهم-، وكانت تتعلق بقضايا الإيمان، فبدعة الخوارج هي أول البدع ظهورًا وأكثرها تأثيرًا وأشدها ضررًا على وحدة الأمة بسبب غلوهم وجهلهم وضلالهم، وأحاديث الخوارج مِن الأحاديث المتواترة كما نص على ذلك كثير مِن المحدثين، وكان اعتقاد الخوارج في ذلك أن مرتكب الكبيرة كافر ومخلد في النار، فتساهلوا في مسألة التكفير، ونحن نرى الآن مَن يكفـِّر المسلم بالزي والثياب! فمِن الناس مَن يقول مثلاً: مَن ارتدى الزي العسكري أو ثياب الفرنجة الكفار فهو كافر -ولا حول ولا قوة إلا بالله!-، وقد رأينا كيف أنهم أنكروا على ابن عباس -رضي الله عنهما- أنه لبس حلة جميلة حسنة مِن حٌلل اليمن!

فهذه المُناظَرة فيها فوائد كثيرة لِمَن يتدبرها، فوائد تَنفَع الدعاة وطلاب العلم؛ لا سيما في واقِعنا المُعاصِر، وقد كثرت الفتن وانتشرت المناهج المنحرفة؛ فصاحب هذه المناظرة هو حبر الأمَّة وعالمها عبد الله بن عباس -رضِي الله عنهما- الذي دعا له رسولُ الله -صلى الله عليه وسلم- بالفقه في الدين؛ فلنتأمل كيف كان ابن عباس -رضي الله عنهما- حريصًا على هداية مَن ضلَّ الطريق؟!

وهذا الحرص ينبع مِن حبه للمسلمين، ومِن خوفه على أمته، والدين النصيحة كما أخبر بذلك رسول الله -صلى الله عليه وسلم-، فلا حرج مِن إجراء بعض المناظرات مع المخالفين إن كانت هناك مصلحة في ذلك، مع الأخذ بعين الاعتبار أن تكون النية هي الحرص على هداية الخلق والوصول للحق، لا الانتصار للنفس وحب الظهور والشهرة.

قال الشافعي -رحمه الله-: “ما كلَّمت أحدًا قط إلا أحببت أن يوفَّق ويسدد ويعان, ويكون عليه رعاية مِن الله وحفظ, وما كلمت أحدًا قطُّ إلا ولم أبال بيَّن الله الحقَّ على لساني أو لسانِه!”.

ولنتأمل أيضًا: حرص علي بن أبي طالب -رضي الله عنه- على ابن عباس -رضي الله عنهما-، قال علي لابن عباس -رضِي الله عنهم-: “إني أخافُهم عليك”، وكان قد اشتَهَر عن الخوارج استِحلال دماء المسلمين، كما وصَفَهم رسول الله -صلَّى الله عليه وسلَّم- بقوله: (يَقْتُلُونَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ، وَيَدَعُونَ أَهْلَ الْأَوْثَانِ) (متفق عليه)، وهذا ما يجب أن يكون بيْن أهل العلم وطلابه.

ولنتأمل أيضًا: حسن توكُّل ابن عباس -رضي الله عنهما-، واستِحضار مشيئة الله وقدره، كما قال ابن عباس لعلي -رضِي الله عنهم- لما قال له علي: “أخافُهم عليك”، قال ابن عباس: “كلا إن شاء الله”، والداعية إلى الله لا بد وأن يتعرَّض في دعوته للمَخاطِر والابتلاءات، فإن لم يُحسِن التوكُّل على الله، ويحسن الظنَّ بخالقه، ويستشعر معنى اسم الله “الحفيظ”، واسم الله “القوي” ونحو ذلك، ربما أدى ذلك إلى تركه للدعوة بالكلية، ولنتأمل كذلك قول ابن عباس للخوارج: أتيتكم مِن عند أصحاب النبي -صلى الله عليه وسلم-، المهاجرين والأنصار، ومِن عند ابن عمِّ النبي -صلى الله عليه وسلم- وصهره، وعليهم نزل القرآن؛ فهم أعلم بتأوِيله منكم، وليس فيكم منهم أحد. فكأنه يقول لهم، فأني لكم، كيف تُخالِفونهم؟ ثم مَن تُناصِبُونه العداء هو علي ابن عمِّ رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وزوْج ابنته فاطمة التي هي بَضْعة منه! وهؤلاء جميعًا هم مَن نزل عليهم القرآن، فهم أَوْلَى منكم بمعرفة تفسيره وأحكامه، ولم ينحز واحدٌ منهم إليكم، ولا فهم الذي فهمتم مِن القرآن! وبهذا يُرَسِّخ الداعية للحقِّ الذي يحمله مع مُخالِفه، فيجعله أكثر قابليَّة للحق.

وتدل المناظرة على استِعمال عامَّة أهل البِدَع والضَّلال نصوص الوحيَيْن في غير موضعها، كما استدلَّت الخوارج على ترك السماع مِن ابن عباس -رضي الله عنهما-؛ لأنه قرشيٌّ! والله يقول عن قريش: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ)، فالآية نزلت في مُشرِكي قريش الذين يُخاصِمون بالباطل، وابن عباس إنَّما جاءهم ليَرُدَّهم إلى الحقِّ، ويُكلِّمهم بكتاب الله وسُنَّة النبي -صلى الله عليه وسلم-؛ فكيف يجعَلونه مِن أهل هذه الآية؟!

وفي هذه المُناظَرة الكثير مِن جهل الخوارج بنصوص كتاب الله -تعالى- وتنزيلها غير موضعها، أو عدم فهمها ابتِداءً.

ومِن الفوائد أيضًا: عدم الاغتِرار بالهدي الظاهر والسَّمْت فقط؛ لأنَّ الدين مَبناه على العلم والعمل جميعًا، لا العمل على جهل، كحال الخوارج هنا، ولا العلم دون عمل كحال كثيرٍ مِن الناس، فابن عباس -رضِي الله عنهما- قال عن الخوارج: وما أتيتُ قومًا قطُّ أشدَّ اجتِهادًا منهم، مُسهِمة وجوههم مِن السهر! كأنَّ أيديهم ورُكَبهم تثنى عليهم، لكنَّهم مع ذلك (يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ، لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ) كما قال النبي -صلى الله عليه وسلم- في الحديث المتفق عليه، فكيف تُؤثِّر فيهم القراءة، وكيف يَفقَهُون ما يقرؤون؟! فهم يعبدون الله على جهل، وكثيرٌ مِن الناس يَغتَرُّون ببعض الدعاة وبشهرتهم وبلباقة لسانهم، ولا يفرِّقون بيْن العالم وغيره، فكل مَن لبس لباسًا معينًا فهو عندهم العالم! ومِن هنا تقع الفِتَن والمِحَن.

ومِن الفوائد أيضًا: إياك وسوء الظن في المخالفين جملة واحدة، فمِن الخوارج مَن قال: لنُكَلِّمنَّه ولنَنظُرَنَّ ما يقول، وهذا منهم تحرٍّ للخير، ثم منهم مَن قَبِل الحق، وعاد إلى صوابه ولم يستكبر.

ثم لا بد مِن دراسة وتعلم فن المناظرة، ويَظهَر هذا جليًّا مِن أسئلة ابن عباس -رضي الله عنهما- للخوارج، فهو يقول لهم أولاً: هاتوا ما نقمتم على أصحاب رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وابن عمِّه. وقال لهم: هل عندكم شيء غير هذا؟ ثم قال لهم ابن عباس كذلك مُشتَرِطًا: أرأيتُكم إن قرأتُ عليكم من كتاب الله وسُنة نبيه -صلى الله عليه وسلم- ما يردُّ قولكم، أترجعون؟ وهذا أيضًا مِن حُسْنِ سياسة ابن عباس في حوارِه، فهو سأَلَهم بدايةً ما يُنكِرونه على أصحاب النبي -صلى الله عليه وسلم-، ثم اشتَرَط عليهم الرُّجوع إلى الجماعة إذا ما ردَّ عليهم قولهم مِن كتاب الله وسنَّة نبيِّه -صلى الله عليه وسلم-.

وبعد كلِّ تفنيد شبهة يسألهم: أخرجتُ مِن هذه؟ فالمناظرة فن لا يحسنه كل أحد، فلا بد مِن تعلم هذا الفن، ولا يتصدر لهذا الفن إلا مَن أتقنه فحسب؛ لأنه مِن الممكن لضعف المناظِر ينتصر الباطل فيما يبدو للناس، وكذا لا بد أن نحذر مِن الاستخفاف بالمخالفين، فابن عباس -رضي الله عنهما- لم يَتعالَ عن مُناقَشة عقولٍ بهذا الفكر وهذا الفهم، وهذا هو واجب الدُّعاة إلى الله في كلِّ زمان.

ومِن فقه الداعية أيضًا: تذكيره لِمُخالِفِيه بالله، حتى تلِين قلوبُهم للحقِّ ولا يُكابِرون، كما كان يقول ابن عباس -رضي الله عنهما- للخوارج: أنشدكم بالله، أحكم الرجال في صَلاحِ ذات البَيْنِ وحَقْنِ دمائهم أفضل أو في أرنب؟ قالوا: بلى، بل هذا أفضل.

فالعبد يحتاج للتذكير بالله -تعالى- في خصوماته دومًا، ليُصَحِّح نيَّته، ويرضى بالحقِّ ويقبله، وهذه المناظرة أكبر دليل على أننا بحاجةٍ ماسة لا سيما في واقعنا المعاصِر إلى العُلَماء الربانيِّين وطلاب العلم النابِغين الذين يَرُدُّون الناس إلى الحقِّ، ويَأخُذون بأيديهم إلى السُّنة، فابن عباس جعَلَه الله سببًا في هِدايَة ألفَيْن مِن رجال الخوارج، الله أعلم بمصيرهم لو لم يرجعوا معه.

ثم إنه يجب على أهل العلم الذين مَنَّ الله عليهم بالفقه في الدين إذا ظهرت الفتن أن يُخرجوا علمهم، ويدلوا بدلوهم؛ لكشف الجهل وأهله، وتحذير الناس مِن الباطل.

ولا بد أن يكون الجميع على يقين أن الفكر لا يقاوَم إلا بالمواجهة الفكرية: فالخلل الفكري لا يواجَه بالسجون والتعذيب والتنكيل، فإن هذا قد لا يزيدهم إلا تشددًا وتعصبًا لأفكارهم، فالمواجهة الأمنية لا تكفي هنا، بل لا بد مِن مواجهةٍ فكرية علمية معهم، يقوم بها رجال ثقات في علمهم، ثقات في دينهم، فإن الذي يتعمق في واقع هذه الجماعات الإسلامية التي اتخذت العنف سبيلاً لها؛ يجد بوضوح أن وراءها أسبابًا فكرية هي الأكبر تأثيرًا، فهناك عوامل نفسية وسياسية واجتماعية تسهم بحد كبير جدًّا في ظهور التطرف والانحراف الفكري، فلا بد مِن معالجتها بما يتناسب معها.

فهذه كانت مناظرة حبْر الأمة للخوارج، وهذه كانت بعض الدروس والعبر المستفادة مِن المناظرة لعلها تنير لنا الطريق؛ لا سيما في خضم هذه الأحداث المتلاحقة، والفتن المختلفة.

والله المستعان.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(1) سموا الحرورية، نسبة إلى بلدة حروراء في الكوفة، وكانت مركز خروجهم على علي بن أبي طالب -رضي الله عنه-.

(2) أي متغير لون وجوههم، انظر “لسان العرب”.(3) جمع ثفِنة بكسر الفاء: ما ولي الأرض مِن كل ذات أربع إذا بركت، كالركبتين وغيرهما، أي: غلظت جلود أكفهم لطول السجود “النهاية في غريب الحديث”.

زر الذهاب إلى الأعلى
patronspor
wps下载
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
cratosroyalbet güncel giriş
freee
wps下载
iptv satın al
iptv abonelik
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
tarafbet giriş
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
deneme bonusu
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
deneme bonusu veren siteler
tempobet
deneme bonusu
slot siteleri
betwoon
betwoon giriş
deneme bonusu veren siteler
doeda
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
casino siteleri
canlı casino siteleri
doeda
deneme bonusu veren siteler
vdcasino
hdabla
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
Grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
betwoon
betwoon giriş
grandpashabet
grandpashabet Giriş
grandpashabet giriş güncel
tarafbet
tarafbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
alobet
vipslot
vipslot giris
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
casibom
casibom
casibom
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
doeda
alobet
vdcasino
vdcasino
galabet
galabet giriş
hdabla
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
slot siteleri
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
kavbet giriş
betpas
deneme bonusu
kavbet
kavbet giriş
galeri yetki belgesi
grandpashabet
granspahabet giriş
dedebet
dedebet giriş
dedebet güncel giriş
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
lunabet
lunabet giriş
pashagaming
ikimisli
artemisbet
deneme bonusu veren siteler
betebet
nerobet
vdcasino
oslobet
oslobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
bahiscasino
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
süpertotobet
betyap
betyap giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
betyap
betyap giriş
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
taraftarium24
taraftarium24
taraftarium24
汽水音乐
holiganbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
nerobet
vdcasino
dizipal
dizipal giriş
yabancı dizi izle
kavbet
hdabla
7dak
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet giris
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
royalbet
kavbet
holiganbet
holiganbet
slot siteleri
casino siteleri
marmaris escort
ganobet
ganobet giriş
holiganbet
ganobet
betasus
Maxwin
Maxwin giriş
bahsegel
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
tophillbet
tophillbet
hiltonbet
hiltonbet
antikbet
antikbet
meritbet
meritbet
gizabet
realbahis
betci
grandpashabet
grandpashabet
betci
casibom
nakitbahis
narsbahis
kavbet
narsbahis
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
aresbet
aresbet
limanbet
limanbet
avrupabet
avrupabet
pulibet
pulibet
pashagaming
pashagaming
tophillbet
taraftarium24
taraftarium24
aresbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
doeda
doeda
bahibom
bahibom giriş
holiganbet
casinoroyal
casinoroyal giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
spinco giriş
spinco giriş
realbahis
titobet
vevobahis
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
restbet
mislibet
artemisbet
artemisbet giriş
artemisbet güncel giriş
artemisbet
Artemisbet Giriş
Artemisbet güncel giriş
betasus
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
superbet
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
betwoon
betwoon giriş
royalbet
betwoon
betwoon giriş
holiganbet
celtabet
casinometropol
perabet
perabet giriş
zirvebet
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
setrabet
süpertotobet
realbahis
hititbet
kavbet
limanbet
kavbet
betpas
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
grandpashabet
grandpashabet giriş
casibom
casibom giriş
hititbet
restbet
restbet giriş
restbet güncel
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
jasminbet
ultrabet
setrabet
padişahbet
vipslot
vipslot giriş
perabet
perabet
perabet giriş
roketbet
roketbet giriş
roketbet güncel giriş
cratosroyalbet
Cratosroyalbet giriş
Cratosroyalbet günce giriş
royalbet
royalbet giriş
royalbet güncel giriş
vipslot
vipslot giriş
vaycasino
vaycasino giriş
vaycasino güncel
betasus
betasus giriş
betasus güncel giriş
Cratosroyalbet
Cratosroyalbet giriş
Cratosroyalbet güncel giriş
süpertotobet
süpertotobet giriş
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
betkom
betkom
holiganbet
Holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
betkom
betkom
avrupabet
avrupabet giriş
marsbahis
marsbahis giriş
tipobet
Perabet
Perabet giriş
Perabet güncel giriş
vdcasino
mariobet
mariobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betkom
betkom giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
betmatik
betmatik giriş
bahiscasino
matbet
perabet
timebet
slot siteleri
bedava bonus veren slot siteleri
güvenilir slot siteleri
hdabla
grandpashabet
grandpashabet giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel
lordcasino
lordcasino giriş
betamiral
betamiral
betpas güncel giriş
betpas
betpas giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
Cratosroyalbet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
betturkey
betturkey giriş
betturkey
betturkey giriş
lordcasino
lordcasino Giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
holiganbet
betwoon
betwoon giriş
matbet
onwin
onwin giriş
onwin
onwin giriş
tipobet
Maxwin
Maxwin giriş
grandpashabet
sahabet
tipobet
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
jojobet
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
holiganbet
pusulabet
pusulabet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
mariobet
mariobet giriş
mariobet
mariobet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
onwin
onwin giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
casibom
casibom
grandpashabet
grandpashabet
narsbahis
narsbahis
grandpashabet
grandpashabet giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
spinco
spinco giriş
betnano
betnano giriş
betwoon
betpuan
betpuan giriş
gorabet
gorabet giriş
piabet
piabet giriş
jojobet giriş
jojobet güncel
jojobet
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
Kingbetting
Kingbetting Giriş
kavbet
perabet
perabet güncel
pusulabet
pusulabet güncel
coinbar
coinbar giriş
coinbar
coinbar giriş
perabet
perabet
perabet giriş
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
marsbahis
marsbahis giriş
kavbet
kavbet giriş
kralbet
kralbet giriş
sahabet
sahabet giriş
betturkey
betturkey giriş
superbetin
pisabet
pisabet giriş
pisabet - pisabet giriş
pisabet
pisabet giriş
pisabet - pisabet giriş
winbir
winbir giriş
winbir - winbir giriş
winbir
winbir giriş
winbir - winbir giriş
thebet
thebet giriş
thebet - thebet giriş
artemisbet giriş
artemisbet güncel
artemisbet giriş
artemisbet güncel
holiganbet
Kingbetting
Kingbetting giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
marsbahis
holiganbet
sekabet
Kingbetting
Kingbetting giriş
imajbet
pusulabet
holiganbet
vdcasino
superbetin
matadorbet
Lordcasino
Lordcasino giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
Enbet
Enbet giriş
grandpashabet
jojobet
holiganbet
jojobet
cratosroyalbet
radissonbet
gameofbet
romabet
betgit
1win
bahiscasino
teosbet
betsalvador
casinoroyal
casinomilyon
betplay
mercurecasino
interbahis
betcio
betcio
kralbet
kralbet
bullbahis
kingroyal
betpas
vbet
virus bet
vbet Giriş
trbet
trbet giriş
trbet güncel
taraftarium24
canlı maç izle
maç izle
spinco
spinco giriş
spinco
mariobet
mariobet giriş
mavibet
mavibet
mavibet giriş
casinoroys
casinoroys Giriş
casinoroys
casinoroys Giriş
Focusbet
kavbet
kavbet giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
slot siteleri
sweet bonanza
marsbahis
marsbahis giriş
casibom
casibom giriş
slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
güvenilir slot siteleri
hd dizi izle
yabancı dizi izle
türkçe dublaj dizi izle
yabancı film izle
hd film izle
türkçe dublaj film izle
marsdizi
dizipal güncel
dizipal güncel adres
anime izle
hdfilmcehennemi
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
pusulabet
pusulabet giriş
holiganbet
grandpashabet
imajbet
sekabet
oslobet
oslobet giriş
betcio
superbetin
pusulabet
jasminbet
jasminbet
perabet
perabet giriş
betkom
betkom giriş
vaycasino
vaycasino giriş
betkolik
betkolik giriş
betkolik güncel adres
betcio
betcio giriş
betzula
betzula giriş
betmoney
betmoney giriş
kargabet
kargabet giriş
vdcasino
maxwin
setrabet
setrabet giris
setrabet guncel adres
restbet
restbet giriş
padişahbet
padişahbet
setrabet
parobet
Pusulabet
Pusulabet giriş
capitolbet
grandpashabet
pashagaming
galabet
galabet giriş
oslobet
oslobet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
istanbulbahis
trendbet
trendbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
doeda
hdabla
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
marsbahis
marsbahis
hiltonbet
hiltonbet giriş
marsbahis
lunabet
lunabet giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
betgit
betgit
wbahis
wbahis giriş
casinoroyal
betplay
betplay
betplay giriş
lunabet
lunabet giriş
hititbet
hititbet
extrabet
extrabet giriş
hititbet
extrabet
extrabet giriş
marsbahis
marsbahis giriş
giriş jojobet
jetbahis
jetbahis
doeda
setrabet
pulibet
betper
betper giriş
betcell
betsilin
betsilin giriş
enbet
enbet giriş
realbahis
realbahis giriş
royalbet
royalbet giriş
savoybetting
savoybetting giriş
mojobet
betorder
jetbet
tophillbet
tophillbet
antikbet
aresbet
aresbet
avrupabet
avrupabet
betci
betci
hiltonbet
hiltonbet
limanbet
limanbet
meritbet
meritbet
pashagaming
pulibet
tophillbet
betmatik
betmatik
queenbet
queenbet
avrupabet
avrupabet