مقالات متنوعة

الحق أحق أن يتبع

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

ففي ظل هذا الواقع الذي نحياه، وفي ظل الخلافات الشديدة في بعض وجهات النظر وتباينها نرى كثيرًا من الناس حادوا عن الحق وأعرضوا عنه، ربما كان ذلك بسبب جهل منهم، وربما علموا الحق، ولكنهم أصروا على اتباع الباطل لسبب أو لآخر، وإن القلب ليحزن عندما يرى أناسًا يتوسم فيهم الخير ويرى أنهم حادوا عن الحق وهم يعلمون، بل وربما دافعوا عن باطلهم الذي اتبعوه لأهواء سيطرت عليهم -والعياذ بالله-.

وقد أنكر الله -تعالى- على الكافرين أنهم لا يتبعون الحق وهم يعلمونه، قال الله -تعالى-: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) (يونس:35): أي أنكم تعلمون أن الذي يهدي هو الله، وأن شركاءكم لا تقدر على هداية ضال، فالذي يهدي الناس إلى الحق أولى بالاتباع ممن لا يهتدي هو بنفسه إلا أن يهديه غيره. (فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ): هذا الحكم الفاسد مِن اتباع ما لا يحق اتباعه، فالحق أحق أن يُتبع.

وقال -تعالى- منكرًا على أهل الكتاب: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) (آل عمران:71): أي لمَ تكتمون ما في كتبكم مِن صفة محمد -صلى الله عليه وسلم- وأنتم تعلمون ذلك؟! ولمَ تخلطون الحق في كتبكم بما حرفتموه وكتبتموه من الباطل بأيديكم، وأنتم تعلمون ذلك؟!

وهل تأملنا قصة “هرقل” عظيم الروم؟!

قال ابن عباس -رضي الله عنهما-: فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي المُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ، فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ، فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي، حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ، وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ، فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا، قَالَ: مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ؟ فَقُلْتُ: هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ: أَدْنُوهُ، وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي، فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: قُلْ لأَصْحَابِهِ: إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَاللَّهِ لَوْلاَ الحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ، مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الكَذِبَ، لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الكَذِبَ عَنِّي، فَصَدَقْتُهُ.

ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ؟ قُلْتُ: هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ، قَالَ: فَهَلْ قَالَ هَذَا القَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ؟ قُلْتُ: لاَ، فَقَالَ: كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ؟ قُلْتُ: بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ، قَالَ: فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ؟ قُلْتُ: بَلْ يَزِيدُونَ، قَالَ: فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَهَلْ يَغْدِرُ؟ قُلْتُ: لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ -قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ، لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا-، قَالَ: فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ؟ قُلْتُ: كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا المَرَّةَ، وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى.

قَالَ: فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ؟ قَالَ: يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ، وَالصَّدَقَةِ، وَالعَفَافِ، وَالوَفَاءِ بِالعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ: قُلْ لَهُ: إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا القَوْلَ قَبْلَهُ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ: لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا القَوْلَ قَبْلَهُ، قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ، قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ، وَسَأَلْتُكَ: أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ القُلُوبَ، لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ المَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا العَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ: بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ، وَالصَّدَقَةِ، وَالعَفَافِ، وَالوَفَاءِ بِالعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ: وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ، لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ!

قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- فَقُرِئَ، فَإِذَا فِيهِ: “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الهُدَى، أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ، فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ: (يَا أَهْلَ الكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) (آل عمران:64)، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ: لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ! قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ” (رواه البخاري).

هل تأملنا قول “هرقل”: “وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ”؟ فمن الواضح أنه همً أن يُسلِم لولا خوفه على الملك الفاني والكرسي الزائل؛ فلقد علم “هرقل” الحق ونطق به لسانه، لكنه لم يؤمن به -والعياذ بالله-.

وفي قصة أبي طالب المشهورة عن ابن المُسَيِّب عن أبيه: أَنَّ أَبَا طَالِبٍ لَمَّا حَضَرَتْهُ الوَفَاةُ دَخَلَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- وَعِنْدَهُ أَبُو جَهْلٍ، فَقَالَ: (أَيْ عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلا اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ)، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ: يَا أَبَا طَالِبٍ، تَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، فَلَمْ يَزَالاَ يُكَلِّمَانِهِ، حَتَّى قَالَ آخِرَ شَيْءٍ كَلَّمَهُمْ بِهِ: عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، فَقَالَ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: (لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْهُ) فَنَزَلَتْ: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الجَحِيمِ) (التوبة:113)، وَنَزَلَتْ: (إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ) (القصص:56) (رواه البخاري). فتأمل كيف للعصبية أن تكون سببًا في منع الإنسان مِن اتباع الحق وهو يعلمه ويوقن به؟!

وأبو طالب كان يدافع عن رسول الله -صلى الله عليه وسلم- في أمر الدعوة إلى الله -تعالى-، وكان يقف حصنًا منيعًا أمام المشركين من أن يؤذوا ابن أخيه، وكان يعلم أنه على الحق؛ ولذا سيخفف الله عنه العذاب يوم القيامة بشفاعة رسول الله -صلى الله عليه وسلم- له، فعن العباس بن عبد المطلب -رضي الله عنه- أنه قال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: مَا أَغْنَيْتَ عَنْ عَمِّكَ، فَإِنَّهُ كَانَ يَحُوطُكَ وَيَغْضَبُ لَكَ؟ قَالَ: (هُوَ فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ، وَلَوْلاَ أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرَكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ) (متفق عليه).

وفي قصة إبليس -عليه لعنة الله- ترى الإعراض عن طريق الحق؛ بسبب العجب والكبر -والعياذ بالله-، قال الله -تعالى-: (إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ . فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ . فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ . إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ . قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ . قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ . قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ . وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ . قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ . قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ . إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ) (ص:71-81).

وفي الحديث أن النبي -صلى الله عليه وسلم- قال: (خُلِقَتِ الْمَلائِكَةُ مِنْ نُورٍ، وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ) (رواه مسلم)، أي: من الطين، فإبليس مخلوق من النار، والملائكة مخلوقة من النور، ولكن إبليس كان مطيعًا لله -تعالى- حتى صار كواحد من الملائكة كما أن النبي -صلى الله عليه وسلم- صعد في رحلة المعراج إلى مستوى يسمع فيه صريف الأقلام، فلما قيل للملائكة: (اسْجُدُوا لآدَمَ) (الأعراف:11)، كان الأمر لإبليس أيضًا كواحد منهم، فرفض إبليس السجود لآدم -عليه السلام- واستكبر ونظر إلى شيء واحد، وهو أصل الخليقة ولم ينظر إلى عظمة مَن أمره بالسجود، وهو الله -تعالى- ثم قال: (قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) (الأعراف:14).

فهو يعلم أن الله هو ربه، وأن العمر بيد الله وحده، وأن الله هو الذي يٌدعى، وهو يقر باليوم الآخر، ولكنه كفر بالله؛ لأن حقيقة الإيمان هي الطاعة والانقياد، وهكذا عَلِم إبليس الحق وكفر به وحاد عنه؛ لذا فيجب على مَن علم الحق أن يتبعه ولا يحيد عنه، ولو خالف هواه وأمانيه؛ فالحق أحق أن يُتبع، وقال عمر -رضي الله عنه-: “الرجوع إلى الحق خير من التمادي في الباطل”.

والرجوع إلى الحق صعب على المستكبرين حتى كأنه يتكلف في ذلك الصعود إلى السماء، والاعتراف بالحق مِن الفضائل، وهو مِن شيم الرجال، قال الخليل بن أحمد: “الرِّجَالُ أَرْبَعَةٌ: رَجُلٌ يَدْرِي وَلا يَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي؛ فَذَاكَ غَافِلٌ فَنَبِّهُوَهُ، وَرَجُلٌ لا يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ لا يَدْرِي؛ فَذَاكَ جَاهِلٌ فَعَلِّمُوهُ، وَرَجُلٌ يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي؛ فَذَاكَ عَاقِلٌ فَاتَّبِعُوهُ، وَرَجُلٌ لا يَدْرِي وَلا يَدْرِي أَنَّهُ لا يَدْرِي؛ فَذَاكَ مَائِقٌ فَاحْذَرُوهُ”.

وفي قصة عثمان بن عفان -رضي الله عنه- المشهورة أنه: “جِيءَ بِامْرَأَةٍ مِنْ جُهَيْنَةَ تَزَوَّجَتْ، فَوَلَدَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَبَعَثَ بِهَا عُثْمَانُ لِتُرْجَمَ، اعْتِقَادًا مِنْهُ أَنَّهَا كَانَتْ حَامِلاً قَبْلَ الْعَقْدِ لِوِلادَتِهَا قَبْلَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ، فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ -رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا-: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: (وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا) (الأحقاف:15)، وَيَقُولُ -جَلَّ وَعَلا-: (وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ) (لقمان:14)، فَلَمْ يَبْقَ عَنِ الْفِصَالِ مِنَ الْمُدَّةِ إِلا سِتَّةُ أَشْهُرٍ. فَمَا عَبِدَ عُثْمَانُ -رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ- أَنْ بَعَثَ إِلَيْهَا لِتُرَدَّ وَلا تُرْجَمَ”.

ومحل الشاهد من القصة: قوله: “فَمَا عَبِدَ عُثْمَانُ”: أي ما أنِف ولا استنكف من الرجوع إلى الحق.

وهذا عبيد الله بن الحسن بن الحصين العنبري التميمي قاضي البصرة، ولي قضاء البصرة وكان محمودًا ثقة عاقلاً، قال الوثيق بن يوسف: “ما رأيتُ رجلاً قط أعقل من عبيد الله بن الحسن، سُئل عن مسألة وهو في حضور جنازة فأخطأ فيها، فقيل له: الحكم فيها كذا وكذا… فأطرق ساعة ثم قال: إذن أرجع وأنا صاغر؛ لأن أكون ذَنبًا في الحق أحب إليَّ مِن أن أكون رأسًا في الباطل!”.

وعن عمرو بن مهاجر قال: قال لي عمر بن عبد العزيز: “إذا رأيتني قد ملتُ عن الحق فضع يدك في تلابيبي, ثم هزني, ثم قل لي: ماذا تصنع؟!”.

وقال القاضي ابن العربي في كتابه “أحكام القرآن”: “أخبرني محمد بن قاسم العثماني غير مرة، قال: وصلتُ الفُسطاطَ مرة، فجئتُ مجلس الشيخ أبي الفضل الجوهري, وحضَرتُ كلامه على الناس، فكان مما قال في أول مجلس جلستُ إليه: إن النبي -صلى الله عليه وسلم- طلّق وظاهر وآلى! فلما خرج تَبِعْتُه حتى بلغتُ معه إلى منزله في جماعة فجلس معنا في الدِّهْلِيز وعرّفهم أمري فإنه رأى إشارة الغُربة ولم يَعرف الشخص قبل ذلك في الواردين عليه، فلما انفض عنه أكثرهم، قال لي: أراك غريبًا، هل لك من كلام؟ قلت: نعم، قال لجلسائه: أفرجوا له عن كلامه. فقاموا وبقيت وحدي معه، فقلت له: حضرتُ المجلس اليوم متبركًا بك، وسمعتك تقول: آلى رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وصدقتَ, وطلّق رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وصدقتَ, وقلتَ: وظاهر رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وهذا لم يكن! ولا يصح أن يكون؛ لأن الظّهار منكر من القول وزور, وذلك لا يجوز أن يقع من النبي -صلى الله عليه وسلم- فضمّني إلى نفسه وقَبَلَ رأسى وقال لي: أنا تائبٌ من ذلك جزاك الله عني من معلمٍ خيرًا.

ثم انقلبتُ عنه، وبكَّرت إلى مجلسه في اليوم الثاني، فألفيته قد سبقني إلى الجامع، وجلس على المنبر، فلما دخلتُ من باب الجامع ورآني؛ نادى بأعلى صوته: مرحبًا بمعلمي؛ أفسحوا لمعلمي! فتطاولت الأعناق إليَّ، وحدقت الأبصار نحوي، وتبادر الناسُ إليَّ يرفعونني على الأيدي، ويتدافعونني حتى بلغت المنبر، وأنا لعظيم الحياء لا أعرف في أي بقعة أنا من الأرض، والجامع غاصٌ بأهله، وأسال الحياء بدني عرقًا، وأقبل الشيخ على الخلق فقال لهم: أنا معلمكم وهذا معلمي! لمَّا كان بالأمس قلت لكم: آلى رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وطلّق وظاهر؛ فما أحدٌ منكم فَقُهَ عني ولا ردَّ عليَّ ، فاتبعني إلى منزلي وقال لي: كذا وكذا، وأعاد ما جرى بيني وبينه، وأنا تائب عن قولي بالأمس، راجعٌ عنه إلى الحقّ، فمن سمعه ممن حضر فلا يعوِّل عليه، ومن غاب فليبلغه من حضر، فجزاه الله خيرًا, وجعل يحفل في الدّعاء والخلق يؤمِّنون!”.

قال ابن العربي -رحمه الله- معلـِّقًا: “فانظروا -رحمكم الله- إلى هذا الدِّين المتين، والاعتراف بالعلم لأهله على رؤوس الملأ من رجلٍ ظهرت رياسته، واشتهرت نفاسته، لغريبٍ مجهول العين لا يُعرف مَنْ؟ ولا مِنْ أين؟ فاقتدوا به ترشدوا”.

فهكذا كان السلف، وهكذا يجب أن نكون.

والله المستعان.

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
patronspor
wps下载
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betsmove
betsmove giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
cratosroyalbet güncel giriş
holiganbet
holiganbet giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
freee
wps下载
iptv satın al
iptv abonelik
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
tarafbet giriş
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
sweet bonanza
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
justin tv
canlı maç izle
maç izle
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
telegram ifşa
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
realbahis
betcio
kralbet
bullbahis
parmabet
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betcio
deneme bonusu
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
spinco giriş
spinco güncel
spinco aktif
deneme bonusu veren siteler
tempobet
deneme bonusu
slot siteleri
betwoon
betwoon giriş
deneme bonusu veren siteler
doeda
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
betcio
casino siteleri
canlı casino siteleri
betcio
betcio
doeda
deneme bonusu veren siteler
vdcasino
hdabla
betcio
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
Grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
casibom
betwoon
betwoon giriş
perabet
perabet giriş
lunabet
lunabet
grandpashabet
grandpashabet Giriş
grandpashabet giriş güncel
tarafbet
tarafbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
vdcasino
casibom
casibom giriş
grandpashabet giriş
grandpashabet
grandpashabet güncel giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
alobet
vipslot
vipslot giris
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
jojobet
jojobet giriş
jojobet
deneme bonusu veren siteler
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
casibom
casibom
casibom
lunabet
lunabet giriş
lunabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
doeda
alobet
vdcasino
grandpashabet
grandpashabet giriş
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
vdcasino
betnano
betnano giriş
betnano güncel giriş
betsmove
betsmove giriş
betsmove güncel giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
galabet
galabet giriş
galabet
galabet giriş
ultrabet
ultrabet giriş
ultrabet güncel giriş
hdabla
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
deneme bonusu veren siteler
betturkey
slot siteleri
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betpas
betpas güncel giriş
betpas giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
dedebet
deneme bonusu veren siteler
betist
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler
kavbet
kavbet giriş
betpas
deneme bonusu
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
kavbet
kavbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
galeri yetki belgesi
betcio
betcio giriş
betcio güncel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
grandpashabet
granspahabet giriş
dedebet
dedebet giriş
dedebet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
jojobet
jojobet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
pashagaming
ikimisli
artemisbet
deneme bonusu veren siteler
betebet
nerobet
vdcasino
lordcasino
lordcasino giriş
oslobet
oslobet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
lordcasino
lordcasino giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
bahiscasino
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet
hiltonbet giriş
süpertotobet
betyap
betyap giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
betyap
betyap giriş
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
taraftarium24
taraftarium24
taraftarium24
汽水音乐
holiganbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
nerobet
vdcasino
dizipal
dizipal giriş
yabancı dizi izle
kavbet
slot siteleri
hdabla
7dak
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet giris
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
royalbet
kavbet
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
betturkey
betturkey
sahabet
holiganbet
slot siteleri
casino siteleri
marmaris escort
ganobet
ganobet giriş
holiganbet
ganobet
ikimisli
ikimisli giriş
ikimisli yeni adres
betasus
Maxwin
Maxwin giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
tipobet
deneme bonusu veren siteler
bahsegel
Esenyurt Escort
Beylikdüzü Escort
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş
güncel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avrupabet
avrupabet giriş
avrupabet güncel giriş
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
tophillbet
tophillbet
hiltonbet
hiltonbet
antikbet
antikbet
meritbet
meritbet
gizabet
realbahis
betci
grandpashabet
grandpashabet
betci
casibom
nakitbahis
narsbahis
kavbet
narsbahis
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
aresbet
aresbet
limanbet
limanbet
avrupabet
avrupabet
pulibet
pulibet
pashagaming
pashagaming
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
betkom
betkom
sahabet
sahabet
milanobet
milanobet
tophillbet
Jojobet
Jojobet Giriş
taraftarium24
taraftarium24
holiganbet
holiganbet
aresbet
holiganbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
doeda
doeda
bahibom
bahibom giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
nakitbahis
nakitbahis
kralbet
kralbet
makrobet
makrobet
tarafbet
tarafbet
ultrabet
ultrabet
casinoroyal
casinoroyal giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel giriş
betorder
hititbet
pusulabet
pusulabet
vaycasino
spinco giriş
spinco giriş
jetbet
casinoroyal
casinoroyal
casinoroyal
betnano
betnano
betnano
betzula
betzula
betzula
betzula
betasus
betasus
betasus
betasus
realbahis
titobet
tipobet
Lordcasino
Lordcasino giriş
vevobahis
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
perabet
perabet giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
Piabellacasino
Piabellacasino giriş
betkom
betkom giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
maxwin
kingroyal
kingroyal giriş
pusulabet
pusulabet giriş
betparibu
betparibu giriş
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
kingroyal
kingroyal giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
kingroyal
kingroyal giriş
kingroyal, kingroyal giriş
restbet
mislibet
kingroyal
kingroyal giriş
artemisbet
artemisbet giriş
artemisbet güncel giriş
jojobet giris
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet güncel
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
artemisbet
Artemisbet Giriş
Artemisbet güncel giriş
betasus
deneme bonusu veren siteler
bahis siteleri
bet siteleri
holiganbet
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
jetbet
betgit
betgit
betgit
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
hilarionbet
gates of olympus
gates of olympus oyna
gates of olympus demo
avrupabet
avrupabet giriş
betkolik
betkolik giriş
betkolik giriş adresi
tipobet
superbetin
pokerklas
pokerklas giriş
perabet
perabet giriş
betkom
betkom giriş
betmoney
betmoney giriş
betcio
betcio giriş
winxbet
winxbet giriş
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yatırımsız slot siteleri
superbet
pashagaming
restbet
restbet giriş
restbet güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
oslobet
oslobet giriş
oslobet güncel
hiltonbet
hiltonbet giriş
hiltonbet güncel
matadorbet
betturkey
sahabet
betwoon
betwoon giriş
royalbet
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
sweet bonanza demo
betwoon
betwoon giriş
matbet
grandpashabet
holiganbet
celtabet
meritbet
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
casinometropol
perabet
perabet giriş
zirvebet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
holiganbet
setrabet
süpertotobet
realbahis
casibom
casibom giriş
hititbet
kavbet
amgbahis
amgbahis giriş
limanbet
holiganbet
holiganbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
kavbet
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
marsbahis giriş
marsbahis güncel
betpas
piabellacasino
piabellacasino giriş
tarafbet
tarafbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet
lunabet giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar
coinbar giriş
casinoroyal
casinoroyal giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
hilarionbet
hilarionbet giriş
marsbahis giriş
marsbahis güncel
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
jojobet
jojobet giriş
casibom
casibom giriş
betkom
betkom
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
betturkey
betturkey giriş
betgit
betgit giriş
winxbet
winxbet giriş
grandpashabet
grandpashabet giriş
kralbet
kralbet giriş
vevobahis
vevobahis giriş
jetbahis
supertotobet
süpertotobet
kalebet
kalebet giriş
mobilbahis
mobilbahis güncel giriş
casibom
casibom giriş
Lordcasino
Lordcasino giriş
parobet
matbet
matbet giriş
imajbet
grandpashabet giriş
grandpashabet
betcio
betcio giriş
casinolevant
casinolevant giriş
hititbet
holiganbet
holiganbet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
sekabet
sekabet giriş
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
restbet
restbet giriş
restbet güncel
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet
marsbahis
marsbahis giriş
onwin
onwin giriş
onwin güncel giriş
trendbet giriş
vdcasino
trendbet güncel giriş
ultrabet
royalbet
realbahis
extrabet
extrabet
extrabet giriş
enjoybet
ngsbahis
queenbet
setrabet
setrabet giriş
extrabet
extrabet giriş
setrabet
Sonbahis
Sonbahis giriş
trendbet
Enbet
Enbet giriş
grandpashabet
cratosroyalbet
radissonbet
betgit
1win
bahiscasino
teosbet
casinomilyon
betplay
casinowon
amgbahis
sonbahis
betpuan
esbet
betbey
casinolevant
jojobet
holiganbet
restbet
restbet giriş
restbet güncel
casibom
casibom giriş
betgit
betgit giriş
casibom
casibom giriş