مقالات تاريخية

الولاة والوحدات الإدارية (1)

إدارة المدينة (العاصمة):

بقلم/ د. محمد جابر علام

كان النبي ﷺ يشرف على إدارة المدينة والمناطق القريبة منها إشرافًا مباشرًا، وكان يُعيّن نائبًا عنه في إدارتها عند خروجـه إلى الجهاد أو الحـجّ، فيصـلي هذا النائب بالنـاس، ويشـرف على تنفيذ متطلبات المتبقين في المدينة، فقد استخلف سعد بن عبادة في غزوة وَدَّان (2هـ)، وسعد بن معاذ في غزوة بواط (2هـ)، وأبا ســــــــلمة في غـــــــــزوة ذي العُشــــــــيرة (2هـ)، وأبا لُبــــــــابة في غزوتي السَّــــــــوِيق وبني قينقاع (2هـ)، وعثمــــــــان بن عفــــــان في غــــــزوات ذي أَمَـرْ، وغَطَفَـان (3هـ)، وذات الرِّقـاع (4هـ)، وسِباع بن عُرفُطة في غزوتي دُومة الجندل (5هـ)، وخيبر (7هـ)، وأبو رُهــــــم بن الحصيب في غــــــزوة فتــــــح مــــــكة (8هـ)، وعلي بن أبي طالــــــب في غــــــزوة تبــــــوك (9هـ)، رضي الله عنهم أجمعين، لكن يبقى أن عـبد الله بن أم مكـتوم رضي الله عنه كـان علـى رأس هؤلاء النواب، وفي مقدمتـهم، فقد أنابه النبي ﷺ عنه ثلاث عشرة مرة([1]).

  • وكانت (مكة) وحدة إدارية، وتأتى في أهميتها بعد العاصمة، وقد انضمت إلى الدولة الإسلامية في الســـنة الثامــــــنة للهجـــــرة بعد الفــــتح، وعــين عليـــــها النبي ﷺ عَــــتَّاب بن أســـيد بن أبـــي العـــاص رضي الله عنه واليًا عليها([2]). وبقي على إدارتها حتى وفاة الرسول ﷺ، فأقره أبو بكر رضي الله عنه على ولايته حتى وفاته ([3]).

  • وكانت الطائف – بعد إسلامها (9هـ) – وحدة إدارية، واستعمل النبي ﷺ على إدارتها عثمان بن أبي العاص رضي الله عنه ، وقد اختير عثمان رضي الله عنه مع صغر سنه، ويعلل ذلك قول أبي بكر الصديق رضي الله عنه: “يا رسول الله ﷺ إني رأيت هذا الغلام منهم أحرصهم على التفقه في الإسلام وتعلم القران” ([4]).

  • وكانت (اليمن) وحدة إدارية، وكانت قبل الإسلام تتبع فارس، وولي أمرها من قِبَل كسرى باذان بن ساسان، فأسلم وحسن إسلامه وأصبح أهلها جزءًا من رعايا الدولة الإسلامية. فأبقى النبي ﷺ باذان على إدارتها، ولم يشرك معه فيها أحدا حتى وفاته([5])، ثم رأى النبي ﷺ بعد وفاة باذان أن يقسم اليمن إلى عدد من الأقسام الإدارية، فكانت (صنعاء وأعمالها) وحدة إدارية، وجعلها لشَهْر بن باذان، وبعد مقتله تولى إدارتها خالد بن سعيد رضي الله عنه([6])، وكانت (مأرب) وحدة إدارية وجعلها لأبي موسى الأشعري رضي الله عنه، وتشمل منطقة زبيـــد وعـــدن ورمـــغ والسـاحل، وكانت (الجند) وحدة إدارية، وجعلها لمعاذ بن جبل رضي الله عنه([7]).

  • وكانت (نجران) وحدة إدارية جعلها النبي ﷺ لعمرو بن حزم رضي الله عنه، ثم تولى إدارتها بعده أبو سفيان بن حرب رضي الله عنه([8]).

  • وكانت (حضرموت والصَّدَف) وحدة إدارية، وقد جعلها النبي ﷺ كما يشير البلاذري لزياد بن لبيد رضي الله عنه([9]). وهناك إشارة إلى أن وائل بن حُجْر بن ربيعة رضي الله عنه كان قَيْلًا من أقيال حضرموت، وكان أبوه ملكًا من ملوكهم، وفد على النبي ﷺ، ويقال: إن النبي ﷺ بشّر به قبل قدومه فقال: “يأتيكم وائل بن حجر من أرض بعيدة من حضرموت راغبا في الله ورسوله، وهو بقية أبناء الملوك، فلما دخل عليه رحب به وأدناه من نفسه وقرّبه من مجلسه وبسط له رداءه، ودعا له ولولده، واستعمله على حضرموت، وكتب له كتابا إلى الأقيال والعباهلة”([10]).

  • أما منطقة (البحرين) فكانت ابتداءً جزاءًا من مملكة فارس، وكان سكانها من العرب واليهود والمجوس، فأرسل النبي ﷺ العلاء بن الحضرمي رضي الله عنه إلى المنذر بن ساوى يدعوه إلى الإسلام، فأسلم المنذر وحسن إسلامه رضي الله عنه، فأبقاه النبي ﷺ على إدارة البحرين وقال له: “إنك مهما تصلح فلن نعزلك عن عملك، ومن أقام على يهوديته أو مجوسيته فعليه الجزية”([11])، ويشير ابن سعد إلى أن النبي ﷺ استعمل العلاء بن الحضرمي رضي الله عنه وبعث معه أبا هريرة رضي الله عنه([12])، ويبدو أن المنذر رضي الله عنه كان يدير البحرين وفق النظم الإدارية الموجودة، وكان دور العلاء رضي الله عنه مساعدة المنذر رضي الله عنه في نقل البلاد من النظم السائدة إلى النظم الإدارية وفق تعاليم الدين الجديد التي آمن بها المنذر رضي الله عنه، ومجموعة من أهل البحرين، وكان دور أبي هريرة رضي الله عنه تعليم الناس، وتفقيههم الإسلام وأحكامه.

  • وقد قام أهل البحرين بشكوى العلاء رضي الله عنه إلى رسول الله ﷺ، ولم تسعفنا المصادر عن طبيعة هذه الشكوى وأسبابها. ولكن النبي ﷺ استجاب لطلبهم، وعزله، واستعمل على إدارتها أبان بن سعيد بن العاص رضي الله عنه([13]).

  • وأشارت المصادر إلى أن (عُمان) كانت وحـــــدة إدارية جمعها النبـــــي ﷺ لعمـــــرو بن العــــاص رضي الله عنه([14]).

  • وكـانت هـناك مجموعـة من المناطـق الإدارية الصـغيرة في الجـزيرة، فكانت قُـرى عُرينة (تبوك وخيبر وفدك) وحدة إدارية، واستعمل النبي ﷺ على إدارتها عمرو بن سعيد بن عبد الله بن العاص رضي الله عنه([15])، و(وادي القرى) وكان على إدارتها الحكم بن سعيد بن العاص رضي الله عنه([16])، و(جُرَش) وكان على إدارتهـــــا صُـــــرَد بن عــــبد الله الأزدي رضي الله عنه([17])، و(دُبا) واســــتعمل علـــــى إدارتهــــــا حذيفـــــــة بن اليمــــــان رضي الله عنه([18])، و(الخَطّ) واستعمل على إدارتها أبان بن سعيد بن العاص رضي الله عنه لفترة من الوقت، ثم أرسله واليًا من قِبَله على البحرين([19])، و(وادي العقيق) واستعمل على إدارتها بلال بن الحارث المزني رضي الله عنه([20])، وقد كانت هذه القرى مستقلة قبل الإسلام، ولم تكن تابعة إداريًّا لدولة من الدول المجاورة؛ مما جعل النبي ﷺ يعين لكل واحدة منها واليًا مستقلًّا.

  • أما القبائل العربية المتناثرة في أنحاء الجزيرة؛ فقد أرسلت وفودًا إلى النبي ﷺ أعلن بعضها الإسلام، وقَبِل البعض الآخر الدخول في حماية المسلمين.

([1]) خليفة: تاريخ خليفة، ص60 & ابن هشام: السيرة النبوية، ج2 ص196، 202 & ج3 ص5، 8، 172، 184، 302 & ج4 ص34، 140.
([2]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص74 & ابن الأثير: أُسد الغابة، ص712.
([3]) ابن الأثير: المصدر نفسه.
([4]) ابن هشام: السيرة النبوية، ج4 ص119 & الطبري: تاريخ، ج1 ص782 & ابن حزم: جوامع السيرة، ص21.
([5]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([6]) ابن حزم: المصدر نفسه.
([7]) خليفة: تاريخ خليفة، ص61 & البلاذري: أنساب، ج1 ص620، 621 & ابن الأثير: أُسد الغابة، ص1406.
([8]) البلاذري: أنساب، ج1 ص620.
([9]) البلاذري: المصدر نفسه & ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([10]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص248 & ابن عبد البر: الاستيعاب، ج2 ص756. القَيْل: الملك من ملوك حِمْيَر وجمعه أقـيال وقـيول. العباهلة: هم الذين أُقِـروا على ملكهم لا يُزالـون عـنه. انظـر: ابن منظـور: اللسـان ج11 ص580).
([11]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص226.
([12]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص226.
([13]) ابن الأثير: أُسد الغابة، ص8.
([14]) ابن عبد البر: الاستيعاب، ص497.
([15]) خليفة: تاريخ خليفة، ص61 & ابن عبد البر: الاستيعاب، ص490.
([16]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([17]) ابن سعد: الطبقات، ج1 ص240.
([18]) ابن سعد: المصدر السابق، ج3 ص527.
([19]) ابن حزم: جوامع السيرة، ص20.
([20]) ابن حجر: الإصابة، ج1 ص187.

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

زر الذهاب إلى الأعلى
todesksnipasteGrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet günceljojobet güncel girişligobetligobet girişligobet güncelligobetligobet girişligobet giriş adresijojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişgrandpashabetligobetligobet girişligobet günceltipobettipobet giriştipobet mobil girişstarzbetstarzbet girişstarzbet bonusbacklinkbacklink algoogle indexerhızlı indexeroto indexergrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashbetgrandpashabet girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabet giriş adresiextrabet yeni adresextrabetjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişgrandpashabetdeneme bonusugrandpashabetligobetligobet girişligobet güncel giriştipobettipobet giriştipobet giriş adresistarzbetstarzbet girişstarzbet giriş adresijojobetjojobet girişGrandpashabetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel giriştaraftarium24maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izledinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izledinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişstarzbet giriş adresibetmartinbetovisroketbahisCeltabetjojobetjojobet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izlegrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişbetparkbetpark girişbetpark giriş adresibetgarantibetgaranti girişbetgaranti giriş adresibetwooncratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis rehbercasibomcasibom girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişacarbetacarbet girişacarbetacarbet girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişnesinecasinonesinecasino girişmarsbahismarsbahis girişacarbetacarbet girişacarbetacarbet girişjojobetjojobetmarsbahismarsbahis girişmasrbahis güncel girişmarsbahis adresijojobetjojobetjojobetjojobetjojobetjojobetjojobetjojobettaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izledinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izlejustin tvgolvar tvtaraftarium24maç izlecanlı maç izlekaçak maç izleücretsiz maç izletaraftarium24taraftariumcanlı maç izlemaç izlekaçak maç izleücretsiz maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izlekaçak maç izleücretsiz maç izlejojobetjojobet girişjojobet rehberjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetparkbetpark girişbetpark giriş adresibetparkbetpark girişbetpark giriş adresibetgarantibetgaranti girişbetgaranti giriş adresibetgarantibetgaranti girişbetgaranti giriş adresideneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdayitaraftarium24maç izlecanlı maç izlekavbetkavbet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlegiftcardmall/mygiftwww.giftcardmall.com/mygiftgiftcardmall/mygiftwww.giftcardmall.com/mygifttaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlecasibomcasibom girişcasibom rehberligobetligobet girişligobet giriş adresijojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmaxwinramadabetjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobet güncel girişdeneme bonusu veren sitelermarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişbetmatikbetmatik girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişgiftcardmall/mygiftwww.giftcardmall.com/mygiftjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişistanbul escortantalya escortsamsun escortmersin escortkocaeli escortmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis giriswww.giftcardmall.com/mygiftwww.giftcardmall.com/mygiftgrandpashabetgrandpashabet girişGanobetGanobet girişGanobetGanobet girişGanobetGanobet girişGanobetGanobet girişGanobetGanobet girişGanobetGanobet girişimajbetimajbet girişimajbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişkalebetkalebet girişkalebetjojobetjojobet resmijojober rehbercasipopcasipop rehbercasipop resmicasibomcasibom rehbercasibom resmitaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izledinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişsuperbetinsuperbetin girişsahabetsahabet girişonwinonwin girişmatadorbetmatadrobet girişcasibomcasibom girişcratosroyalbetcratosroyalbet giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izlecanlı maç izlemaç izletaraftarium24dinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izlematadorbet girişimajbetimajbet girişmatbetmatbet girişsekabetsekabet girişvdcasinovdcasino girişpusulabetpusulabet girişbetciobetcio girişmaç izlecanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24taraftarium24maç izlecanlı maç izlegrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişjojobetjojobet girişholiganbetholiganbet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncelgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmarsbahismarsbahismarsbahismarsbahistaraftarium24maç izlecanlı maç izlekavbetkavbet girişkavbet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişgrandpashabetkavbetgrandpashabetgrandpashabet girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişbetpuanbetpuan girişbetpuan güncel girişpadişahbetkavbet girişpadişahbet girişpadişahbet güncel girişpadişahbet