مقالات تاريخية

عوامل انتشار الإسلام في العصر الأموي (1)

عالمية رسالة التوحيد والأخلاق الحسنة

بقلم/ د. زين العابدين كامل

ذكرنا في مقالنا السابق، أن الإسلام انتشر في عصر بني أمية، ولا شك أن هناك عدة عوامل ساعدت على انتشار الإسلام في العصور المختلفة وفي العصر الأموي بصفة خاصة ومنها :

  • عالمية رسالة التوحيد ودين الإسلام :

لقد تعامل المسلمون في العصر الأموي مع الإسلام على أنه هو الدين الوحيد الذي يستحق التضحية من أجله، تعاملوا معه على أنه دين عالمي، وهذه هي الحقيقة الثابتة التي تؤيدها النصوص القاطعة، أن الإسلام دين عالمي، ورسالته للجنس البشري كله، لا لأمة دون أمة، ولا لشعب دون شعب، فمحمد رسول الله إلى الناس كافة ((وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا)) (سبأ، الآية: 28) ((وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ)) (الأنبياء، الآية: 107). إلى غير ذلك من الآيات الكريمة التي توضح أن الرسالة الإسلامية للناس كافة، وأنها خاتمة رسالات السماء إلى أهل الأرض، فليس بعد القرآن الكريم كتاب من الله، وليس بعد محمد صلى الله عليه وسلم رسول ((مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ)) (الأحزاب، الآية: 40) وقد قام بالتبشير بعالمية الدعوة ودعوة الأمم؛ قادة وعلماء، كموسى بن نصير، وقتيبة بن مسلم، ومحمد بن القاسم وغيرهم كثير ، فهم كانوا على درجة كبيرة من الفهم الشمولي لرسالة الإسلام ، فالرسالات قبله كانت محدودة في الزمان والمكان، فالإسلام دين لكل البشر، وهو منهج للحياة في كل زمان ومكان، وإذا تأملنا حال اليهود نراهم يدعون أن دينهم لهم فقط وليس لأحد أن يدخل فيه، أما الإسلام فهو دين عالمي، مع وجود الضابط، لا إكراه في الدين .

  • الأخلاق الحسنة والمعاملة الكريمة :

لقد أسلم كثيرون في عصر النبوة بسبب أخلاق رسول الله صلى الله عليه وسلم، وكيف كان يتعامل النبي الكريم مع الكفار، فلقد أسلم ثمامة بن أثال وغيره كثير بسبب حسن أخلاق الرسول صلى الله عليه وسلم في معاملته معهم، واستمر الأمر كذلك في عصر الخلفاء الراشدين، وظهر ذلك جليًا أثناء المعاهدات التي تمت مع غير المسلمين لتحدد طبيعة العلاقة وتنظم عملية التعامل، لاسيما في عصر الخليفة الراشد عمر بن الخطاب رضي الله عنه، ولنتأمل نص عهد عمر بن الخطاب لأهل إلياء، والذي جاء فيه ” بسم اللَّه الرحمن الرحيم هذا ما أعطى عبد اللَّه عمر أمير المؤمنين أهل إيلياء من الأمان، أعطاهم أمانا لأنفسهم وأموالهم، ولكنائسهم وصلبانهم، وسقيمها وبريئها وسائر ملتها، أنه لا تسكن كنائسهم ولا تهدم، ولا ينتقص منها ولا من حيزها، ولا من صليبهم، ولا من شيء من أموالهم، ولا يكرهون على دينهم، ولا يضار أحد منهم، ولا يسكن بإيلياء معهم أحد من اليهود، وعلى أهل إيلياء أن يعطوا الجزية كما يعطي أهل المدائن، وعليهم أن يخرجوا منها الروم واللصوت ([1])، فمن خرج منهم فإنه آمن على نفسه وماله حتى يبلغوا مأمنهم، ومن أقام منهم فهو آمن، وعليه مثل ما على أهل إيلياء من الجزية، ومن أحب من أهل إيلياء أن يسير بنفسه وماله مع الروم ويخلي بِيَعهم وصلبهم فإنهم آمنون على أنفسهم وعلى بيعهم وصلبهم، حتى يبلغوا مأمنهم، ومن كان بها من أهل الأرض قبل مقتل فلان، فمن شاء منهم قعدوا عليه مثل ما على أهل إيلياء من الجزية، ومن شاء سار مع الروم، ومن شاء رجع إلى أهله فإنه لا يؤخذ منهم شيء حتى يحصد حصادهم، وعلى ما في هذا الكتاب عهد اللَّه وذمة رسوله وذمة الخلفاء وذمة المؤمنين إذا أعطوا الذي عليهم من الجزية شهد على ذلك خالد بْن الوليد، وعمرو بْن العاص، وعبد الرحمن بْن عوف، ومعاوية بْن أبي سفيان وكتب وحضر سنة خمس عشرة ” ([2])، فهذا مثال واحد وعلى غراره كانت المعاهدات تقوم على نفس المبادىء، ولاسيما أن هذه المعاهدات ببنودها تحقق لهم الحرية والكرامة الإنسانية، ولم يكن العالم يعرف قبل ذلك مثل هذه المبادىء أثناء الحروب التوسعية، ثم أن الوفاء بما جاء في المعاهدات، كان سياسة ثابتة يسير عليها المسلمون، لأنهم يتقربون إلى الله تعالى بالوفاء بالعهود، حتى وإن نقض بعض أهل الأقاليم عهودهم، كما حدث هذا مع أهل أذربيجان وغيرهم .

 إن النماذج التي خرجها الإسلام من القادة والجنود قد اتصفوا بأخلاق حميدة وقيم سامية، فرفعت من المستوى الإنساني عند معتنقيها، فكان لها أثر كبير في إقبال أبناء البلاد المفتوحة على اعتناق الإسلام، فكم من أفواج من البربر دخلوا في الإسلام وقاتلوا في سبيله في عهد موسى بن نصير وكذلك في الهند، وبخاري وسمرقند وغير ذلك من البلدان، فالمسلمون لم يفتحوا البلاد ليدمروها ويذلوا أهلها، وينهبون خيراتها، وإنما ليعمروها ويعزوا أهلها، ويحرروهم من عبادة العباد إلى عبادة رب العباد، ويخرجوهم من ضيق الدنيا إلى سعة الدنيا والآخرة، فهم أصحاب رسالة خالدة، تحمل للناس العدل والإنصاف وتحقق لهم الحرية والمساواة والكرامة الإنسانية، وبمجرد ما عرف الناس في البلاد المفتوحة أهداف المسلمين الحقيقية وتكشفت لهم حقيقة الإسلام، أسرعوا إلى اعتناقه بل وأصبحوا دعاة إلى دين الله تعالى ([3]).

 وللحديث بقية إن شاء الله.

[1])) أي: الصوص .

[2])) الطبري: تاريخ الرسل والملوك (3/609).

[3])) عبد الشافي : العالم الإسلامي في العصر الأموي ، ص 326،  و الصلابي: الدولة الأموية (2/58).

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

زر الذهاب إلى الأعلى
kolaybetkolaybet girişkolaybetkolaybet girişmadridbetmadridbet girişmadridbetmadridbet girişcasinofastjojobetcasibombetciobetcio girişsuperbetinsuperbetin girişelexbetelexbet girişnakitbahisnakitbahis girişbiabetbiabet girişkolaybetkolaybet girişcratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişbetasusbetasusdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetasusbetasusmatbet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişroketbetroketbetroketbettaraftarium24canlı maç izlecratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişcratosroyalbetroketbetroketbet girişroketbet güncel adresroketbetroketbetroketbet girişroketbet güncel girişroketbetroketbet girişroketbet güncel girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusucratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetparibetpari girişbetparibetpari girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişbetlikebetlike girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis 2026смотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирсмотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирmatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncelmatbetmatbet girişmatbet güncel girişKarşıyaka saat tamiriKarşıyaka gözlük tamirikarşıyaka saatçimatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbet girişmatbet güncel girişmatbetpusulabet güncel girişpusulabet girişpusulabettambetroketbetrocketbetrocketbet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişBeinwonbetgitbetgit girişpusulabetpusulabet girişdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026cratosroyalbetcratosroyalbet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelcratosroyalbetcartosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişCratosroyalbet günceldeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026deneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026Karşıyaka DişçiKarşıyaka DişKarşıyaka Diş Kliniğimarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026casinofastbetnanobetnano girişbetsmovebetsmove girişgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişpusulabetpusulabet girişvaycasinovaycasino girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişizmit escortkocaeli izmit escortizmit escortmariobetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişcasino sitelerijojobetjojobet girişsüperbetinsuperbetindeneme bonusudeneme bonusu veren sitelersüperbetinsuperbetinsuperbetinsüperbetinbetkombetkom girişbetkom güncelbetkombetkom girişbetkom güncelmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişcasibomcasibom girişcasibom günceljojobetjojobet girişBets10Bets10 girişBets10 güncel girişGalabetGalabet girişGalabet güncel girişMeritbetMeritbet girişMeritbet güncel girişHoliganbetHoliganbet girişHoliganbet güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişCeltabet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom günceljojobetjojobet girişjojobet güncelBahsegelBahsegelKavbetmeritkingmeritking girişmeritking güncelBahsegelBahsegel girişBahsegelbetplaybetplay girişBahsegelBahsegel girişBahsegel güncel girişalanya escortalanya bayan escortescort alanyacasino sitelericasino sitelerikumar sitelerisuperbetcasino sitelerideneme bonusukumar siteleribahis sitelerigüvenilir bahis siteleribahis siteler girişgrandpashabetgrandpashabet resmigrandpashabet girişcasino sitelericasino siteleri girişgüvenilir casino sitelerideneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren siteler resmitaraftarium24maç izlecanlı maç izlehaber sitelerison dakika haberlerhaber okucasino sitelerislot sitelerigrandpashabetgüvenilir bahis siteleribahis sitelerilisanslı casino sitelerikumar sitelericasino sitelerigüvenilir bahis siteleriSekabetSekabet girişSekabet güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetgitBetgit girişBetgit güncel girişSekabetSekabet girişSekabet güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetasusBetasus girişBetasus güncel girişBetasusBetasus girişBetasus güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişBetgitBetgit girişBetgit güncel girişİstanbulcasinoİstanbulcasino girişİstanbulcasino güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlegiftcardmall balanceFixbetFixbet girisSekabetSekabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişmygift giftcardmallmygiftgiftcardmall balanceGiftCardMall/Mygift balancegiftcardmall/mygift visagiftcardmall/mygiftGiftCardMall/Mygift balancegiftcardmallcasino sitelerigrandpashabet girişonwinonwin girişonwin güncelbetwildbetwild girişcasino sitelerikumar sitelerispincospinco girişdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren siteler 2026GrandpashabetGrandpashabet girişgrandpashabet 365grandpashabetkumar sitelericasino siteleritelegram下载telegramsuperbetsuperbetcasino sitelericanlı casino sitelericasinoGrandpashabetgrandpashabet güncel girişgrandpashabet resmicasino sitelericanlı casino siteleribahis sitelerigiftcardmall/mygiftbahis sitelerikumar sitelerimaç izleselcuksportscanlı maç izletaraftarium24justin tvselcuksportsmaç izlecanlı maç izleselçuksportsgüvenilir canlı casino sitelericanlı casino siteleri girişcanlı casino bahis siteleriemergency plumber near mepusulabetpusulabetpusulabetpusulabetpusulabetpusulabetpusulabetpusulabeten güvenilir casino sitelerien iyi güvenilir casino siteleri 2025en güvenilir casino bahis siteleribahis sitelericasino sitelerigüvenilir bahis siteleriGiftCardMall/Mygift balancegiftcardmallgiftcardmall/mygift visamygift giftcardmalliptv satın alen iyi iptviptv abonelikiptv güvenilironwinonwin girişonwinonwin girişgrandpashabet girişjojobetjojobet girişjojobetjuojobet girişpashagamingmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtmarsbahismarsbahis girişmarsbahis kayıtextrabetextrabet girişextrabet güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izledeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerganobet girişganobetganobet girişganobetganobet girişganobet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izle搜狗输入法下载telegramtelegram下载爱思助手下载telegram webdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişİncelemeyi OkuGrandpashabet İncelemeyi Okubetpark girişbetpark girişholiganbetholiganbet girişultrabetultrabet girişcasinoroyalcasinoroyal girişkavbetkavbet girişkulisbetkulisbet girişgrandpashabetgrandpashabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetasus güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişValebetgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişBeinwonatlantisbahisatlantisbahis girişatlantisbahisatlantisbahis girişServicom girişServicom girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftpusulabetpusulabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişsahabetsahabet girissahabetsahabet girişdamabetdamabet girişbetwoonbetwoon girişatlantisbahisatlantisbahis girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftganobet girişganobet girişAnadolu yakası escortKadıköy escortistanbul escorttaksim escortmersin escortmezitli escortizmir escortçeşme escortsakarya escortsapanca escortankara escortçankaya escortadana escortseyhan escortkocaeli escortgebze escortdiyarbakır escortKayapınar escortbetwoonbetwoon girişbetwoonbetwoon girişbetsalvadorbetsalvador girişjojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişBetmartinjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişholiganbetholiganbet girişSovabetcasibomcasibom girişholiganbetholiganbet girişinterbahisinterbahis girişmarsbahismarsbahis girişcasinopercasinoper girişholiganbetholiganbet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftgrandpashabetgrandpashabet girişSlot siteleriCasino siteleriBahis sitelerisuperbetsuperbet girişpalacebetpalacebet girişpashagamingpashagaming girişmatbetmatbet girişmatbet günceljojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbet günceljojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbet güncelmaxwinmaxwin girişjojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbet güncelpusulabetpusulabet girişpusulabet güncelpusulabetpusulabet girişpusulabet günceljojobetjojobet girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişslot siteleribahis sitelerikumar sitelerimadridbetbahis sitelerikumar siteleribahis sitelerikumar siteleribahis siteleribahis sitelerikumar sitelericasino sitelerideneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren sitelermadridbet girişmadridbet güncel girişiptviptv satın aliptv testiptviptv satın aliptv testAvrupabetCeltabetcasibomcasibom girişcasibom güncelcasibomcasibom girişcasibom günceltaraftarium24canlı maç izlemaç izleimajbetholiganbetholiganbet girişjojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbetimajbetimajbet girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişpusulabetpusulabet girişpusulabet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncelezine oto çekiciezine oto kurtarıcıezine yol yardımçanakkale oto çekicibiga oto çekicibiga yol yardımtaraftarium24canlı maç izlemaç izleistanbulbahisistanbulbahisçan taksiçan taksi duraklarıbiga taksitaraftarium24canlı maç izlejustin tvbetixirbetixirtrendbettaraftarium24canlı maç izlemaç izletrendbettrendbetcapitolbetcapitolbetmy gift cardtrendbetbetparkbetpark girişbetpark giriş adresibetgarantibetgaranti girişbetgaranti giriş adresiligobetligobet girişligobet giriş adresitrendbetbetparkbetpark girişbetpark giriş adresitaksimbettaksimbettaksimbettaraftarium24maç izlecanlı maç izlecasino sitelerikumar sitelerislot oyunlarıtaksimbettürkiye yasal bahis siteleriyasal bahis sitelerigüvenilir bahis siteleritrendbettrendbettaraftarium24canlı maç izlemaç izletrendbetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişcapitolbetcapitolbettaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişjojobetjojobet girişcontact-usgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişkontaktdatenschutzerklaerungholiganbetholiganbet girişdirectorsprofilejojobetjojobet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlematbetmatbet girişgrandpashabet güncel girişGrandpashabet resmi girişgrandpashabettaraftarium24maç izlecanlı maç izleempresataraftarium24canlı maç izlemaç izlepusulabetpusulabet girişligobetligobet girişligobet giriş adresitempobettempobet giriştempobet giriş adresibetlikebetlike girişbetlike giriş adresiwinxbetwinxbet girişwinxbet giriş adresitaraftarium24canlı maç izlemaç izlepasacasinopasacasino girişgiftcardmall/mygiftwww giftcardmall com/mygiftslot oyunlarıslot sitelerikumar oyunlarıholiganbetholiganbet girişgiftcardmall/mygiftgiftcardmall balanceGiftCardMall/Mygift balancegiftcardmallgiftcardmall/mygift visamygift giftcardmallgrandpashabetmarsbahismarsbahis girişcasibomcasibom girişgrandpashabetgrandpashabet girişvdcasinovdcasino girişmarsbahis girişcasibomparmabetparmabet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişcasinoroyalcasinoroyal girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjustin tvmaç izlecanlı maç izlebetparkbetpark girisjojobetjojobet girisjojobetjojobet girisjojobetjojobet girisjojobetgüvenilir bahis sitelerikumar siteleriDeneme bonusu veren sitelerjojobetjojobetjojobet girişjojobet giriş adresijojobetjojobetjojobet girişjojobet giriş adresibetparkbetpark girisbetparkbetpark girişbetpark giriş adresibetparkbetpark girisbetgarantibetgaranti girişbetgaranti giriş adresibetparkbetpark girisbetparkbetpark girisbetparkbetpark girisbetparkdamabetdamabet girismy gift cardjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet giriş