مقالات تاريخية

صفحات مِن ذاكرة التاريخ (49) ثورة يزيد بن المهلب عام 102هـ

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛ 

فهذه فتنة سياسية جديدة وثورة مسلحة وقعتْ أيضًا في أرض العراق في عصر الدولة الأموية، تبدأ فيها الأحداث بسبب خلاف وقع بيْن المهلّب والحجّاج بن يوسف، فذهب يزيد إلى عبد الملك فأمنّه، ثم لما أفضت الخلافة إلى سليمان بن عبد الملك سنة 96هـ عيَّن يزيد بن المهلب(1) على خراسان، فافتتح جرجان وداغستان، ثم رجع إلى العراق، فبلغه وفاة سليمان بن عبد الملك، وخلافة عمر بن عبد العزيز، فعزله عمر -رحمه الله- وأمر بالقبض عليه، ولما مثل يزيد بن المهلب بيْن يدي عمر، سأله عمر عن الأموال التي كتب بها إلى سليمان بن عبد الملك. ثم قال له: “ما أجد في أمرك إلا حبسك، فاتقِ الله وأدِّ ما قبلك، فإنها حقوق المسلمين، ولا يسعني تركها”، ثم أمر بحبسه في السجن.

فقد كان عمر بن عبد العزيز -رحمه الله- يتحسس أخبار ولاته ويراقبهم ويحاسبهم على تقصيرهم، ثم هرب يزيد مِن السجن في مرض عمر، وقد قال عمر بن عبد العزيز -رحمه الله-: “اللهم إن كان يريد بهذه الأمّة شرّه، فاكفهم شّره، واردد كيده في نحره” (وفيات الأعيان لابن خلكان).

ولما تولى يزيد بن عبد الملك بن مروان الخلافة خرج يزيد بن المهلّب وخلع بيعته، واستولى على البصرة، فجهّز يزيد بن عبد الملك لقتاله جيشًا بقيادة أخيه مسلمة بن عبد الملك، وانتهى إليه مسلمة بن عبد الملك في جنودٍ لا قِبَل ليزيد بها، فجمع يزيد بن المهلّب جموعًا كبيرة، والتقى الطرفان بالعقر مِن أرض بابل، ودارت بينهما معركة رهيبة دامت ثمانية أيّام، فهزم أهل البصرة أهل الشام، ثم اشتد أهل الشام فحملوا على أهل البصرة فهزموهم وقتلوا منهم جماعة، وكان مع يزيد نحو مِن مائة ألف وعشرين ألفًا، وقد بايعوه على السمع والطاعة، وعلى كتاب الله وسنة رسوله -صلى الله عليه وسلم-، وعلى أن لا يطأ الجنود بلادهم، وعلى أن لا تعاد عليهم سيرة الفاسق الحجاج، ومَن بايعنا على ذلك قبلنا منه، ومَن خالفنا قاتلناه.

وكان الحسن البصري -رحمه الله- في هذه الأيام يحرِّض الناس على الكف وترك الدخول في الفتنة، وينهاهم أشد النهى، وذلك لما وقع مِن القتال الطويل العريض في أيام ابن الأشعث، وجعل الحسن يخطب الناس ويعظهم في ذلك، ويأمرهم بالكف، فبلغ ذلك نائب البصرة عبد الملك بن المهلب، فقام في الناس خطيبًا فأمرهم بالجد والجهاد، والنفر إلى القتال، ثم قال: “ولقد بلغني أن هذا الشيخ الضال المرائي- ولم يسمه- يثبط الناس، أما والله ليكفن عن ذلك أو لأفعلن ولأفعلن”، وتوعد الحسن، فلما بلغ الحسن قوله قال: “أما والله ما أكره أن يكرمني الله بهوانه، فسلمه الله منه”.

ولما اشتد القتال فرَّ أهل العراق سريعًا، وبلغهم أن الجسر الذي جاءوا عليه حٌرق فانهزموا، فقال يزيد بن المهلب: “ما بال الناس ولم يكن مِن الأمر ما يفر مِن مثله؟!”، فقيل له: “إنه بلغهم أن الجسر الذي جاءوا عليه قد حٌرق. فقال: قبحهم الله”.

وفي النهاية: قٌتل يزيد بن المهلب وعّدد مِن إخوته، وخلق كبير مِن جيشه، وتفرق سائر جيشه وأهل بيته فلوحقوا وقتلوا بكّل مكان، وكان ذلك سنة 102هـ” (تاريخ الرسل والملوك للطبري)، وجاءوا برأس يزيد إلى مسلمة بن عبد الملك، واستحوذ مسلمة على ما في معسكر يزيد بن المهلب، وأسر منهم نحوًا مِن ثلاثمائة، فبعث بهم إلى الكوفة، وبعث إلى أخيه فيهم، فجاء كتابه بقتلهم، ولما جاءت أخبار هزيمة ابن المهلب إلى ابنه معاوية وهو بواسط، عمد إلى نحو مِن ثلاثين أسيرًا في يده فقتلهم، منهم نائب أمير المؤمنين عمر بن عبد العزيز، عدي بن أرطاة -رحمه الله- وابنه، وجماعة مِن الأشراف (البداية والنهاية لابن كثير).

وقد أورد الذّهبي -رحمه الله- أن الحسن البصري -رحمه الله- قال في فتنة يزيد بن المهلب: “هذا عدو الله يزيد بن المهلب، كلما نعق بهم ناعق اتبّعوه”. وفي رواية أخرى: “أنه دعا عليه بأن يصرعه الله، وذكر ما كان يفعل مِن انتهاك المحارم وقتل الأنفس، وأكل أموال الناس”.

قال شيخ الإسلام ابن تيمية -رحمه الله-: “وأما أهل الحرة وابن الأشعث وابن المهلب وغيرهم، فهُزموا وهُزم أصحابهم، فلا أقاموا دينًا ولا أبقوا دنيا!” (منهاج السُّنة).

وهكذا في أوقات الفتن تطيش العقول، ويسهل سفك الدماء، وتكثر المفاسد، وتعطل الثغور، ولا يثبت إلا أهل العلم والفقه.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(1) وُلد عام 53هـ في خلافة معاوية، ولي المشرق بعد أبيه، ثم ولي البصرة لسليمان بن عبد الملك، ثم عزله عمر بن عبد العزيز بعدي بن أرطاة، وطلبه عمر وسجنه، وكان الحجاج مزوجًا بأخته، وكان يدعو: “اللهم إن كان آل المهلب براء فلا تسلطني عليهم ونجهم”، وله أخبار في السخاء والشجاعة. قيل: هرب يزيد مِن الحبس فمرَّ بعُرَيْبٍ في البرية، فقال لغلامه: استسقنا منهم لبنًا فسقوه، فقال: أعطهم ألفًا! قال: إن هؤلاء لا يعرفونك، قال: لكني أعرف نفسي”. قال شعبة بن الحجاج: “سمعتُ الحسن البصري يقول في فتنة يزيد بن المهلب: هذا عدو الله يزيد بن المهلب، كلما نعق بهم ناعق اتبعوه” (تاريخ دمشق لابن عساكر).

زر الذهاب إلى الأعلى
dinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişmaltcasinomaltcasino girişmaltcasino güncel girişholiganbetholiganbet girişSweet BonanzaSweet Bonanzaasyabahisasyabahis girişasyabahis güncel girişmaltcasinomaltcasino girişprimebahisprimebahis girişprimebahisprimebahis girişdeneme bonusutaraftarium24zbahiszbahis girişmaltcasinomaltcasino girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişSweet BonanzaSweet Bonanzabaskılı bardakbaskılı cam bardakbaskılı kupasuperbetinsuperbetin girişsuperbetinsuperbetin girişzbahiszbahis girişzbahiszbahis girişperabetperabet girişperabetperabet girişspincospinco girişspincospinco girişcasibom girişcasibom güncel girişjustin tvselcuksportsvdcasinobiabetbiabet girişbiabet güncel girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişligobetligobet mobilligobet casinomaç izleTaraftarium24Taraftariumextrabetextrabet girişextrabet güncel girişvdcasinobetebetavvabet girişvdcasinocasibomcasibom girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişvdcasinokingroyalcasinofastBursa EscBursa Escortmersin escortescort mersinmersin escort bayancasibomcasibom girişcasibom güncelSweet Bonanza Oynabetparkbetpark güncelbetpark girişmersin escortmersin escort bayanGalyabetbahiscasinobahiscasino girişcasibomcasibom girişcasibom güncelhititbet搜狗输入法下载selcuksportstaraftarium24taraftariumtaraftarium24selcuksportsjustin tvjojobetjojobet girişjojobet güncel girişsnipaste截图工具wps下载vdcasinocasibomcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişbetsat girişbetsathitbethitbet girişhitbethitbet girişbetlikebetlike girişbetlikebetlike girişbetsmovebetsmove giriştib botuDmca takedownDmca site kaldırmabetebetbetsatbetsat girişbetsat güncel girişbetsatbetsat girişslot sitelerigüvenilir slot siteleri汽水音乐下载casibomKocaeli Escortİzmit EscortGölcük Escortkocaeli escortİzmit EscortKaramursel Escortyalova escortperabetbetmoneykareasbetwbahiswbahis girişpulibetpulibet girişsuperbetinsuperbetin girişwhatsapp网页版taraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izlewhatsapp网页版登入casibomcasibom girişcasibom güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişsweet bonanzasweet bonanza oynataraftarium24tipobettipobet giriştipobet güncelbetebetbetparkbetpark girişbetpark güncelperabetperabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetebetjojobetjojobet girişnorabahisnorabahis girişnorabahis güncel giriştümbettümbet giriştümbet güncel girişmaksibetmaksibet girişmaksibetmaksibet girişnorabahiskolaybetkolaybet girişkolaybet güncel girişanadoluslotpusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabet girişbahisabibabilonbetbullbahisesbetamgbahisbenimbahisbahisabibabilonbetbullbahisesbetamgbahisbenimbahisbetmoneycasinolevantcasinolevant girişcasinolevantcasinolevant girişcasinolevantcasinolevant girişartemisbetcasibomcasibom girişbetistbetist girişcasibom girişbetistcasibom güncel girişbetist girişbetistganobetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişbetwoonroketbetroketbetbetnano güncel girişbetperbiabetbiabet giriştaraftarium24jojobetmilanbahisvaycasinoholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişimajbetGalyabetGalyabet Girişbetwoonmarsbahismarsbahisjojobetperabetbetwoonbetwoon girişbetnano güncel girişmarsbahismarsbahis girişpokerklaspokerklas girişbetwoonbetwoon girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet güncelcratosroyalbet girişbetnanobetnano girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişbetebetbetebet güncelcasibom güncel girişganobetGrandpashabet Güncel Girişganobettaraftarium24extrabetextrabet girişextrabet güncel girişcasinofastcasinofast girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişmaxwinmaxwin girişsuperbetsuperbet girişbetwoonbetwoon girişrestbetngsbahisperabetjojobetsuperbetsuperbet girişsuperber güncel girişsuperbet güncel girişzbahiszbahis girişzbahis güncel girişzbahiszbahis girişzbahis güncel girişsuperbetsuperbet girişsuperbet güncel girişzbahis girişzbahissuperbetsuperbet girişsuperbet güncel girişeskişehir escorteskişehir escort bayanescort eskişehirbetwoonbetwoon girişbetebetbetebet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelbetnanobetnano girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelgalaabetbetwoonbetwoon girişmarsbahismarsbahis girişngsbahisngsbahis girişrestbetrestbet girişperabetperabet girişrestbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetvdcasinoholiganbetrestbetEskişehir escortTepebaşı Escortodunpazari escortbetnanoligobetatlasbetatlasbet giriştaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftariumtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izlenorabahismonobahismonobahis girişmonobahis güncel girişgobahisgobahis girişgobahis güncel girişbetwoonbetwoon girişradissonbetradissonbet girişstarzbetjojobetjojobet girişsahabetsahabet girişsahabet guncel girişbetwoonbahsegeltarafbettarafbet giriştarafbet güncelbetkombetkom girişbetkom güncelxslotxslot girişxslot güncelkavbetkavbet girişgalabetgalabetvdcasinovdcasinorestbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetmatbetultrabetbahsegelatlasbetatlasbet girişatlasbet girişatlasbetbahsegelkareasbetGrandpashabetGrandpashabet Güncel GirişGrandpashabet Giriştaraftarium24Grandpashabet Güncel GirişGrandpashabet GirişGrandpashabet instagrambahsegelbetasustaraftarium24taraftarium24redwinredwin girişbullbahis girişbullbahisbullbahisbullbahis girişbahsegeltaraftarium24betpaskalebetbahisseninkavbettaraftarium24norabahisnorabahis girişbullbahisbullbahis girişbullbahisbullbahis girişvdcasino girissahabetsahabet girişsahabet guncel girişbetebetgalabetmatbetonwinonwin girişonwin güncelngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişbetkanyonbetkanyon girişmojobetcratosroyalbetcratosroyalbet girişbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyon girişalfabahisalmanbahisantikbetbetgitatlasbetbetcioonwinonwin girişonwin güncelbetgarbetingocasinoroyalenjoybethiltonbetjojobetkralbetmarsbahisroyalbetsmartbahistimebettophillbetultrabetalfabahisalmanbahisantikbetaresbetatlasbetavvabetbetcibetgarenjoybetonwinonwin girişonwin güncel girişhiltonbetjojobetkralbetmarsbahismatbetroyalbettimebettophillbetpasacasinoantikbetaresbetatlasbetavvabetbetgarfanatikbetfanatikbet girişfanatikbet güncelbetingocasinoroyalbircasinojokerbetjokerbet girişjokerbet güncel girişbahsegelkavbetartemisbetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişcanlı casino sitelerinorabahisnorabahis girişparmabetparmabet girişbahsegelatlasbetatlasbet girişcasinopercasinoper girişmeritbetmeritbetcanlı casino sitelerimeritbettipobettipobet giriştipobet günceljojobetjojobet girişbetrabetra girişlordcasinobetorbetcasinopercasinoper girişcasinoper güncel girişjojobetjojobet girişsweet bonanzasweet bonanza oynayekbetyekbet girişsweet bonanzajojobetcasibomjojobetnetbahiscasibombetsatbetsatpusulabetpusulabetmatbetmatbetcanlı casino sitelerionwinonwin girişonwinonwin girişsweet bonanzasweet bonanza oynarestbetrestbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişmarsbahismarsbahis girişbetnano güncel girişbetnano güncel girişbetnano güncel girişatlasbet güncel girişatlasbet güncel girişbetnano güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişperabetperabet girişpadişahbetpadişahbetStreamEastCrackstreamscasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom güncel girişcasibom girişbetwoonbetwoon girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişpokerklaspokerklas girişvdcasinovdcasinobetmatikbetmatikbetsatbetciopokerklascasibomcasibom girişpokerklascasibomcasibom girişvaycasinocasibomcasibom girişcasibomcasibom girişcasibomcasibom girişholiganbetholiganbetholiganbetslot sitelerigüvenilir slot siteleriholiganbetholiganbetholiganbetatlasbetatlasbet girişatlasbet güncel girişatlasbetatlasbet girişjojobetjojobet girişmatbetsekabetimajbetpusulabetvdcasinovdcasino giriştaraftarium24deneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetebetbetvolebetvole girişbahsegelcasibomcasibom girişgrandpashabet girişholiganbet girişpusulabet girişsekabet girişvdcasino girişamgbahisbetbigobetboxbetcibetgoobetperbullbahiscandycasinoenbetesbetgalabethızlıcasinokingbettingpusulabetmedusabahismakrobetnoktabetparmabetultrabetpiabellacasinoprensbetromabetsmartbahissohobetspincosupertotobetultrabetmaximcasinovenombetegebetgrandoperabetbahiscasinoholiganbetvaycasinointerbahisparobet girişbetwoonbetwoon girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişavvabetcoinbardedebetluxbetbetparkbetpark girişgranfpashabetgrandpashabet girişapeingcrypto presalecrypto presalesapeingapeingbetixirkingroyalkingroyal girişkingroyal güncel girişvdcasinobetixir girişgalabetparobetbahsegelistanbulbahiscapitolbetcasinofastbetixir güncel girişmarsbahisjojobetimajbetpusulabetdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusutaraftarium24betpaskavbetavvabetngsbahisimajbetmatbetvdcasinopusulabetholiganbetgrandpashabetjojobetgoldenbahismatbetbahsegelromabetngsbahisngsbahisbetkombetkom girişbetkom güncelonwinonwin girişonwinonwin girişodeonbetmegabahisgoldenbahisgoldenbahis girişteslabahistitobetbetpasgoldenbahisgoldenbahis girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişkralbetkralbet girişbetkombetkom girişbetpasbetpas girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişjojobetbetkanyonbetkanyon girişjojobetjojobetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişredwinredwin girişdoedahdablabetpasbetpas girişrestbetrestbet girişbetmatikbetmatik giriştarabettarabet girişkargabetkargabet girişkargabet güncel girişkargabet güncelbarbibetbarbibet girişbarbibet güncelalmanbahisalmanbahis girişalmanbahis güncelatmbahisatmbahis girişatm bahisbetofficebetoffice girişbetoffice güncelbetpuanbetpuan girişbet puanbetticketbetticket girişbet ticketnesinecasinonesinecasino girişnesine casinomaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişenjoybetenjoybet girişenjoybet güncel girişnorabahisnorabahis girişnorabahis güncel girişnorabahisnorabahis girişnorabahis güncel girişmeritbetmeritbetdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu 2026deneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu 2026betnanoklasbahiscapitolbet girişbetmatikbetmatik girişbetpasbetpas girişjojobetjojobetmeybetmeybet girişmeybet guncel girişistanbulbahis girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcasibomcasibomcasibomcasibomgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişmarsbahismarsbahis aktifmarsbahis adresiextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişgiftcardmall/mygiftbetpasbetpas girişpulibetpulibet girişkalebetcasinoroyalcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişperabetperabet girişmarsbahismarsbahis girişpashagamingslot sitelerigüvenilri slot siteleribonus veren slot sitelerijojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişjojobetjojobet girişkolaybetkolaybet girişkingroyalkingroyal girişartemisbetartemisbet girişartemisbet guncel girişpulibetpulibet giriştarafbettarafbet giriştarafbet guncel girişnorabahisnorabahis girişnorabahis guncel girişbetosferbetosfer girişbetosfergobahisgobahis girişgobahismarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis giriştarafbettarafbet giriştarafbet gunce girişngsbahismegabahisbahisseninbetpasmarsbahismarsbahis girişkalebet