مقالات متنوعة

الالتزام بين الحقيقة والخيال(6)

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

فما زلنا نبحث عن مواطن الخلل حول شخصية المسلم الملتزم، وفي ضوء مطالعتنا لبعض الخلل الذي نريد أن نصلحه في الفرد المسلم الملتزم، والارتقاء بالمستوى التعبدي والعلمي والسلوكي للمسلم الملتزم، نلاحظ أنه من الآفات -أيضًا-: “ترك العمل، والتكاسل في تحصيل الرزق”، فنحن نرى كثيرًا من الإخوة لا يعملون، حتى يصبح عالة على غيره ويسأل الناس، وهو يظن أنه بذلك تفرغ لطلب العلم.

وذلك قد يكون حسنًا إذا كان هناك مَن يُنفق عليه ويتكفل به حتى يتفرغ لطلب العلم، وكان والداه ليسا في حاجة ليعمل وينفق عليهما، وأما أن يكونا في حاجة إلى الإنفاق عليهما، وهو يزيد من هذه المعاناة بتركه للعمل؛ فهذا لا ينبغي، وقد كان إبراهيم وإسماعيل -عليهما السلام- يتقنان البناء، وداود وسليمان -عليهما السلام- يصنعان، وكان موسى -عليه السلام- راعيًا قويًّا أمينًا، وآدم -عليه السلام- كان مزارعًا، وإدريس -عليه السلام- كان خياطـًا، وكان محمد -صلى الله عليه وسلم- راعيًا وأجيرًا.

وهكذا كان الصحابة -رضي الله عنهم- منهم الحداد، والنجار، والتاجر، ونحو ذلك؛ فمن أين أتى هؤلاء بهذا الفصل بين حياتهم الروحية وحياتهم المادية حتى ترك المسلمون العمل لغيرهم فسبقوهم في كثير من العلوم؟!

وعن المقدام بن معد يكرب -رضي الله عنه- أن رسول الله -صلى الله عليه وسلم- قال: (مَا أَكَلَ أَحَدٌ طَعَامًا قَطُّ، خَيْرًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ -عَلَيْهِ السَّلاَمُ- كَانَ يَأْكُلُ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ) (رواه البخاري).

وكذلك لا نقول إن الإنسان يعيش لمجرد أداء وظائف لساعات طويلة تمنعه مِن العمل للآخرة، ولكن لا بد من تحقيق التوازن بين عمل الدنيا وعمل الآخرة، بل لا بد أن يوظف عمل الدنيا في طلب الآخرة أيضًا، فأنت تعمل لتنفق على نفسك وعلى مَن تعول، ويعينك المال على طلب العلم وشراء الكتب، ونحو ذلك، قال معاذ -رضي الله عنه-: “إني أقومُ وأنامُ، وأحتسب في نومتي ما أحتسب في قومتي”؛ فبذلك يكون الإنسان عابدًا طائعًا لله في كل حال.

وحين قدِم عبد الرحمن بن عوف -رضي الله عنه- المدينة آخى رسول الله -صلى الله عليه وسلم- بينه وبين سعد بن الربيع الأنصاري -رضي الله عنه- فقال له سعد: إِنِّي أَكْثَرُ الأَنْصَارِ مَالاً، فَأَقْسِمُ مَالِي نِصْفَيْنِ، وَلِي امْرَأَتَانِ فَانْظُرْ أَعْجَبَهُمَا إِلَيْكَ فَسَمِّهَا لِي أُطَلِّقْهَا، فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَتَزَوَّجْهَا، قَالَ: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، أَيْنَ سُوقُكُمْ؟ فَدَلُّوهُ عَلَى سُوقِ بَنِي قَيْنُقَاعَ، فَمَا انْقَلَبَ إِلا وَمَعَهُ فَضْلٌ مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ، ثُمَّ تَابَعَ الغُدُوَّ، ثُمَّ جَاءَ يَوْمًا وَبِهِ أَثَرُ صُفْرَةٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: (مَهْيَمْ) -أي ما أمرك وشأنك-، قَالَ: تَزَوَّجْتُ، قَالَ: (كَمْ سُقْتَ إِلَيْهَا؟). قَالَ: نَوَاةً مِنْ ذَهَبٍ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: (أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ) (متفق عليه). فهكذا كان الصحابة -رضي الله عنهم-.

وعن رافع بن خديج -رضي الله عنه- أنه قال: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللهِ، أَيُّ الْكَسْبِ أَطْيَبُ؟ قَالَ: (عَمَلُ الرَّجُلِ بِيَدِهِ، وَكُلُّ بَيْعٍ مَبْرُورٍ) (رواه أحمد، وصححه الألباني)، وقال رسول الله -صلى الله عليه وسلم-: (لأَنْ يَحْتَطِبَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةً عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدًا، فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ) (رواه البخاري).

وعن أنس بن مالك -رضي الله عنه-: أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ أَتَى النَّبِيَّ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- يَسْأَلُهُ فَقَالَ: “أَمَا فِي بَيْتك شَيْء؟” قَالَ: بَلَى، حِلْسٌ نَلْبَسُ بَعْضَهُ وَنَبْسُطُ بَعْضَهُ، وَقَعْبٌ نَشْرَبُ فِيهِ مِنَ الْمَاءِ. قَالَ: “ائْتِنِي بِهِمَا”، قَالَ: فَأَتَاهُ بِهِمَا فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- بِيَدِهِ، وَقَالَ: “مَنْ يَشْتَرِي هَذَيْنِ؟”، قَالَ رَجُلٌ: أَنَا آخُذُهُمَا بِدِرْهَمٍ. قَالَ: “مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ؟” مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاثًا، قَالَ رَجُلٌ: أَنَا آخُذُهُمَا بِدِرْهَمَيْنِ فَأَعْطَاهُمَا إِيَّاه وَأخذ الدِّرْهَمَيْنِ فَأَعْطَاهُمَا الأَنْصَارِيُّ، وَقَالَ: “اشْتَرِ بِأَحَدِهِمَا طَعَامًا فانبذه إِلَى أهلك، واشتر بِالآخرِ قدومًا فأتني بِهِ”. فَأَتَاهُ بِهِ فَشَدَّ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- عُودًا بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: “اذْهَبْ فَاحْتَطِبْ وَبِعْ، وَلا أَرَيَنَّكَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا”، فَذهَبَ الرَّجُلُ يَحْتَطِبُ وَيَبِيعُ، فجَاء وَقَدْ أَصَابَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ فَاشْتَرَى بِبَعْضِهَا ثَوْبًا وَبِبَعْضِهَا طَعَامًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: (هَذَا خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ تَجِيءَ الْمَسْأَلَةُ نُكْتَةً فِي وَجْهِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لا تَصْلُحُ إِلا لِثَلاثَةٍ: لِذِي فَقْرٍ مُدْقِعٍ، أَوْ لِذِي غُرْمٍ مُفْظِعٍ، أَوْ لِذِي دَمٍ مُوجِعٍ) (رواه أحمد وأبو داود، وقال الحافظ المنذري: لا ينزل عن درجة الحسن، وضعفه الألباني إلا قوله: “إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لا تَصْلُحُ إِلا لِثَلاثَةٍ… “).

فتأمل كيف عالج رسول الله -صلى الله عليه وسلم- قضية البطالة، وساعد الرجل على أن يتكسب مِن الحلال الطيب؟!

وها هي اليابان بعد الحرب العالمية تَحول المجتمع فيها الى خلية نحل تعمل فيها كل نحلة لمصلحة عامة في إطار إصلاح شامل، والألمان بعد الحرب العالمية لم يبقَ لهم إلا التراب والإنسان والعلم بعد أن تم تدمير البنية التحتية والمنشآت الحيوية؛ فتبرع كل واحد منهم بساعتين في اليوم لخدمة البلاد, وبعد 10 سنوات ناطحوا أعظم الدول!

والأسبوع فيه 168 ساعة؛ فنحن كم ساعة منها بذلنا في العمل الايجابي لخدمة البلاد، ومحاربة الفساد والمنكرات؟!

ولما هاجر رسول الله -صلى الله عليه وسلم- مِن مكة إلى المدينة بدأ ساحة العمل على الفور وذلك عندما أمر ببناء المسجد النبوي بالمدينة، وهذه تعد البداية الحقيقية لمشروع النهضة، فعندما كان المسلمون الأول يشيّدون مسجدهم بالمدينة كان ذلك أول ساحة للعمل؛ فهذا الطابع العملي من أهم شروط ومقومات النهضة.

ونستكمل في المقال القادم بمشيئة الله -تعالى-.

زر الذهاب إلى الأعلى
extrabetextrabetpiabellacasinotaraftarium24taraftarium24taraftarium24selcuksportstaraftarium24taraftarium24taraftarium24taraftarium24taraftarium24kalitebetdizipalkalitebetpiabellacasinojustin tvmaç izlecanlı maç izlegrbetskalitebetpiabellacasinopiabellacasinotambetvizebetportobetportobet girişportobet güncel girişportobet yeni girişportobet instagramdeneme bonusu veren sitelercasibomcasibom girişcasibom güncel girişenbetdizipaltaraftarium24justin tvselçuksportssweet bonanzaslot oyunlarıcasino oyunlarıslot sitelericasino sitelericasibomcasibom girişcasibom güncel girişpiabellacasinovizebetcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibomtaraftarium24taraftarium24casibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomenbetenbetteosbetteosbetteosbetbahiscasinocasibomcasibom girişcasibom güncel girişperabetperabet girişperabet güncel girişperabet yeni girişperabet instagramextrabetextrabet girişunblocked gamesimage upscalervozolsuprabahissupra bahisjustin tvcanlı maç izleesohbetdizipaltemu coupon codelunabetartemisbethizlicasinomavibetnakitbahismarsbahiskingbettingmegabahismegabahisbetasusnesinecasinocasinolevantngsbahisngsbahis girişzirvebetzirvebet girişzirvebetzirvebetzirvebet girişgoogle reklam ajansıseo ajansıtiktok video indirnesinecasinobetsmovebetsmovebetsmove girişcasinolevant girişmarsbahismarsbahis girişngsbahisescortdizipalsahabetsmm panelivermectindizipalvdcasinovdcasino girişvaycasino güncel girişpokipokiholiganbetholiganbet girişbetofficebetofficeholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişcasibomzirvebetzirvebet girişcasinolevantultrabetultrabet girişultrabet güncel girişteosbettimebettimebet girişbahiscasinobahiscasino girişdeneme bonusu veren siteler 2025timebettimebet girişgrandbettinggrandbetting girişcasinolevant girişlikitrealbahisrealbahisKulisbetKulisbetcanlı tv izlematbetmatbet girişzirvebetzirvebet girişsekabet girişbahiscasinobahiscasino girişgalabetgalabet girişultrabetultrabet girişbettiltcasibom girişhiltonbetkulisbetmatbetmatbetjokerbet girişjokerbet güncel girişkavbetpadişahbetjojobetKulisbetcasinolevantgalabetgalabet girişgalabet güncel girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişpusulabetpusulabetpusulabetholiganbetvaycasinobetturkeybetturkey girişbetturkey güncel girişbetturkey instagrambetturkeyholiganbet1xbet1xbet giriş1xbet güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncelvozolenbetenbet girişenbet güncelenbet güncel girişJojobetJojobetcasibomcasibom girişcasibom güncelcasibomcasibom girişcasibom resmi girişcasibomcasibom girişcasibomcasibom girişlerionwinonwinonwinpusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabet girişJojobetvaycasinovaycasinonerobetnerobet girişpusulabetpusulabet girişonwinbetebetngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişbettiltsahabet girişjojobet giriş 2026jojobet girişjojobetJojobetJojobetzirvebetzirvebet girişJojobetbetistbetistsahabetbetturkeyonwinbetsmovebetsmove girişultrabetultrabet girişbetciobetcio girişbetofficebetoffice girişyakabetyakabet girişbetturkeyJojobetyakabetJojobetgoldenbahisgoldenbahis girişmeritbetgoldenbahisgoldenbahis girişgoldenbahis güncel girişbetnanotipobetbetsmovevevobahisvevobahisvevobahismarsbahismarsbahis girişsweet bonanzavevobahisvevobahisvevobahisjokerbetjokerbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom resmi girişbetnanoextrabetextrabetbetnanojasminbet girişonwinngsbahisngsbahis girişonwinngsbahisngsbahisngsbahis girişgoldenbahisgoldenbahis giriştrendbettrendbettrendbetkulisbetholiganbetmeritbetjojobet girişholiganbet girişcasibom girişbetistmatbetmatbet girişbetsmovebetsmove girişbetsmovebetsmove girişmatbetmatbet girişArtemisbetArtemisbet Girişkulisbet girişjojobet güncel girişkulisbetbetnanotaraftarium24matbetmatbet girişbetnanoLunabetbetnanobetzulatimebetbetzula giriştimebet girişbetnanobetzulabetzula girişvdcasino güncel girişmatbet girişbetciobetcio girişvipslotgrandpashabet güncel girişcandycasinobetnanobahiscasino girişBahiscasino Girişbahiscasino giris güncelbahiscasino girisgiriş bahiscasinohiltonbethiltonbet girişLunabet Girişkulisbetteosbetteosbetvipslotvipslot girişvipslot güncelvipslot güncel girişextrabet girişJojobetHoliganbetcasibom güncel girişnakitbahisbetofficeikimisliikimisliikimisliikimisliikimislibetofficeyakabethiltonbetromabetcratosroyalbet1xbet1xbet giriş1xbet güncelNakitbahisNakitbahis Girişzirvebetzirvebet girişzirvebet güncel girişbeygirbethiltonbetbetkoliktrendbetultrabetultrabet girişbetebetbetebet girişpusulabetpusulabet girişbetnanomatbetmatbet girişbetnanokingroyalbetasusbetasus girişjokerbetjokerbet girişhiltonbethiltonbet girişkingroyalkingroyal girişbetasusbettilthiltonbetbetnanoholiganbetbetasusbetasus girişbetnanobahiscasinobahiscasino girişsonbahistrendbet girisbetlike giriskavbet girisenobahis adreswbahis girişnakitbahis adresinakitbahis girişvbet girsisonbet girsibetasusbetasus girişnesinecasino girişpalacebetatlasbetatlasbet girişkargabetkargabet girişkargabetdinamobet güncel girişkralbetpaşacasinohilbethilbet girişsahabetCasibomCasibomgrandpashabet telegramtimebetcasibomcasibom telegramJojobetJojobetmilosbetcasinolevantikimislitipobetmadridbetNakitbahisNakitbahis GirişCratosroyalbetCratosroyalbet Girişbetciobetcio güncel girişvaycasinobets10 girişbets10 güncel girişjojobetjojobetjojobet girişjojobet girişenbetenbetjojobetjojobetgrandpashabetbetciobetcio girişbetcio güncel girişbetcioPiabetİmajbetjojobetLeogranddgrandpashabetMatbetjojobetjojobetbetofficebetcio girişgrandpashabetbetnanolinkmarketbetnanoRestbetbetnanoonwin girişjojobetonwin girişonwinonwin girişbetebetvaycasinobetsmovebetofficeholiganbetVaycasinoVaycasino GirişVaycasino Güncel girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişnitrobahispiabellacasinobetebetpusulabetkingroyallunabetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetultrabetholiganbet girişholiganbet girişholiganbet güncelkavbetkavbet girişbetasusbetciobetciobetcio girişbetcio güncel girişvaycasino girişhitbethitbet güncel girişJojobetbetnanoyakabetaresbetnesinecasinokalebetbetpipojojobetbetkolikjojobet girişbetasusbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişcasibomcasibom girişbahiscasinobahiscasinomatbetmatbet girişZirvebetZirvebet Girişmatbet güncel girişvdcasino güncel girişmatbetmatbet girişmatbetmatbet girişmatbetmatbet girişmatbetmatbetmatbet girişromabetromabet girişromabet güncelbetasusHoliganbetHoliganbet GirişbetplayHoliganbet Güncel Girişbetplay girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişhilarionbetHoliganbetgrandpashabetmarsbahisgrandpashabetpusulabetmatbetjojobetKulisbetKulisbet Girişgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahis güncel girişpusulabet girişpusulabet güncel girişgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmatbet güncel girişmatbet girişcratosroyalbetPusulabetpusulabet girişkralbetJojobetpashagamingPusulabetPusulabet Girişbahiscasino giriştaksimbetbets10taksimbet girişpusulabetpusulabet girişpaşacasinosekabet güncel girişbahiscasinozirvebetzirvebetzirvebet girişparobetgrandpashabetgrandpashabet girişbetcioBetciobetciobetcio girişgalabetbetcio güncel girişgalabet girişgalabet güncel girişparobet girişenbet girişrestbetrestbet girişibizabetibizabet girişibizabet güncel girişbetciobetciobetcio girişbetcio güncel girişpiabetbetasusbetsmovebetsmove girişbetsmove güncel girişbetsmovegalabetgalabet girişgalabet güncelgalabetgalabet girişgalabet güncelgalabetgalabet girişgalabet güncel giriş