مقالات متنوعة

الحق أحق أن يتبع

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

ففي ظل هذا الواقع الذي نحياه، وفي ظل الخلافات الشديدة في بعض وجهات النظر وتباينها نرى كثيرًا من الناس حادوا عن الحق وأعرضوا عنه، ربما كان ذلك بسبب جهل منهم، وربما علموا الحق، ولكنهم أصروا على اتباع الباطل لسبب أو لآخر، وإن القلب ليحزن عندما يرى أناسًا يتوسم فيهم الخير ويرى أنهم حادوا عن الحق وهم يعلمون، بل وربما دافعوا عن باطلهم الذي اتبعوه لأهواء سيطرت عليهم -والعياذ بالله-.

وقد أنكر الله -تعالى- على الكافرين أنهم لا يتبعون الحق وهم يعلمونه، قال الله -تعالى-: (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) (يونس:35): أي أنكم تعلمون أن الذي يهدي هو الله، وأن شركاءكم لا تقدر على هداية ضال، فالذي يهدي الناس إلى الحق أولى بالاتباع ممن لا يهتدي هو بنفسه إلا أن يهديه غيره. (فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ): هذا الحكم الفاسد مِن اتباع ما لا يحق اتباعه، فالحق أحق أن يُتبع.

وقال -تعالى- منكرًا على أهل الكتاب: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) (آل عمران:71): أي لمَ تكتمون ما في كتبكم مِن صفة محمد -صلى الله عليه وسلم- وأنتم تعلمون ذلك؟! ولمَ تخلطون الحق في كتبكم بما حرفتموه وكتبتموه من الباطل بأيديكم، وأنتم تعلمون ذلك؟!

وهل تأملنا قصة “هرقل” عظيم الروم؟!

قال ابن عباس -رضي الله عنهما-: فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي المُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ، فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ، فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي، حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ، وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ، فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا، قَالَ: مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ؟ فَقُلْتُ: هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ: أَدْنُوهُ، وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي، فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: قُلْ لأَصْحَابِهِ: إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَاللَّهِ لَوْلاَ الحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ، مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الكَذِبَ، لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الكَذِبَ عَنِّي، فَصَدَقْتُهُ.

ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ؟ قُلْتُ: هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ، قَالَ: فَهَلْ قَالَ هَذَا القَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ؟ قُلْتُ: لاَ، فَقَالَ: كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ؟ قُلْتُ: بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ، قَالَ: فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ؟ قُلْتُ: بَلْ يَزِيدُونَ، قَالَ: فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ؟ قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَهَلْ يَغْدِرُ؟ قُلْتُ: لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ -قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ، لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا-، قَالَ: فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ؟ قُلْتُ: كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا المَرَّةَ، وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى.

قَالَ: فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ؟ قَالَ: يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ، وَالصَّدَقَةِ، وَالعَفَافِ، وَالوَفَاءِ بِالعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ: قُلْ لَهُ: إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا القَوْلَ قَبْلَهُ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ: لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا القَوْلَ قَبْلَهُ، قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ، قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ، وَسَأَلْتُكَ: أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ القُلُوبَ، لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ، وَسَأَلْتُكَ: هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ المَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا العَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ: بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ، وَالصَّدَقَةِ، وَالعَفَافِ، وَالوَفَاءِ بِالعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ: وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ، لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ!

قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- فَقُرِئَ، فَإِذَا فِيهِ: “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الهُدَى، أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ، فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ: (يَا أَهْلَ الكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) (آل عمران:64)، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ: لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ! قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ” (رواه البخاري).

هل تأملنا قول “هرقل”: “وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ”؟ فمن الواضح أنه همً أن يُسلِم لولا خوفه على الملك الفاني والكرسي الزائل؛ فلقد علم “هرقل” الحق ونطق به لسانه، لكنه لم يؤمن به -والعياذ بالله-.

وفي قصة أبي طالب المشهورة عن ابن المُسَيِّب عن أبيه: أَنَّ أَبَا طَالِبٍ لَمَّا حَضَرَتْهُ الوَفَاةُ دَخَلَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- وَعِنْدَهُ أَبُو جَهْلٍ، فَقَالَ: (أَيْ عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلا اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ)، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ: يَا أَبَا طَالِبٍ، تَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، فَلَمْ يَزَالاَ يُكَلِّمَانِهِ، حَتَّى قَالَ آخِرَ شَيْءٍ كَلَّمَهُمْ بِهِ: عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، فَقَالَ النَّبِيُّ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-: (لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْهُ) فَنَزَلَتْ: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الجَحِيمِ) (التوبة:113)، وَنَزَلَتْ: (إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ) (القصص:56) (رواه البخاري). فتأمل كيف للعصبية أن تكون سببًا في منع الإنسان مِن اتباع الحق وهو يعلمه ويوقن به؟!

وأبو طالب كان يدافع عن رسول الله -صلى الله عليه وسلم- في أمر الدعوة إلى الله -تعالى-، وكان يقف حصنًا منيعًا أمام المشركين من أن يؤذوا ابن أخيه، وكان يعلم أنه على الحق؛ ولذا سيخفف الله عنه العذاب يوم القيامة بشفاعة رسول الله -صلى الله عليه وسلم- له، فعن العباس بن عبد المطلب -رضي الله عنه- أنه قال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: مَا أَغْنَيْتَ عَنْ عَمِّكَ، فَإِنَّهُ كَانَ يَحُوطُكَ وَيَغْضَبُ لَكَ؟ قَالَ: (هُوَ فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ، وَلَوْلاَ أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرَكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ) (متفق عليه).

وفي قصة إبليس -عليه لعنة الله- ترى الإعراض عن طريق الحق؛ بسبب العجب والكبر -والعياذ بالله-، قال الله -تعالى-: (إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ . فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ . فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ . إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ . قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ . قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ . قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ . وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ . قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ . قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ . إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ) (ص:71-81).

وفي الحديث أن النبي -صلى الله عليه وسلم- قال: (خُلِقَتِ الْمَلائِكَةُ مِنْ نُورٍ، وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ) (رواه مسلم)، أي: من الطين، فإبليس مخلوق من النار، والملائكة مخلوقة من النور، ولكن إبليس كان مطيعًا لله -تعالى- حتى صار كواحد من الملائكة كما أن النبي -صلى الله عليه وسلم- صعد في رحلة المعراج إلى مستوى يسمع فيه صريف الأقلام، فلما قيل للملائكة: (اسْجُدُوا لآدَمَ) (الأعراف:11)، كان الأمر لإبليس أيضًا كواحد منهم، فرفض إبليس السجود لآدم -عليه السلام- واستكبر ونظر إلى شيء واحد، وهو أصل الخليقة ولم ينظر إلى عظمة مَن أمره بالسجود، وهو الله -تعالى- ثم قال: (قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ) (الأعراف:14).

فهو يعلم أن الله هو ربه، وأن العمر بيد الله وحده، وأن الله هو الذي يٌدعى، وهو يقر باليوم الآخر، ولكنه كفر بالله؛ لأن حقيقة الإيمان هي الطاعة والانقياد، وهكذا عَلِم إبليس الحق وكفر به وحاد عنه؛ لذا فيجب على مَن علم الحق أن يتبعه ولا يحيد عنه، ولو خالف هواه وأمانيه؛ فالحق أحق أن يُتبع، وقال عمر -رضي الله عنه-: “الرجوع إلى الحق خير من التمادي في الباطل”.

والرجوع إلى الحق صعب على المستكبرين حتى كأنه يتكلف في ذلك الصعود إلى السماء، والاعتراف بالحق مِن الفضائل، وهو مِن شيم الرجال، قال الخليل بن أحمد: “الرِّجَالُ أَرْبَعَةٌ: رَجُلٌ يَدْرِي وَلا يَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي؛ فَذَاكَ غَافِلٌ فَنَبِّهُوَهُ، وَرَجُلٌ لا يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ لا يَدْرِي؛ فَذَاكَ جَاهِلٌ فَعَلِّمُوهُ، وَرَجُلٌ يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي؛ فَذَاكَ عَاقِلٌ فَاتَّبِعُوهُ، وَرَجُلٌ لا يَدْرِي وَلا يَدْرِي أَنَّهُ لا يَدْرِي؛ فَذَاكَ مَائِقٌ فَاحْذَرُوهُ”.

وفي قصة عثمان بن عفان -رضي الله عنه- المشهورة أنه: “جِيءَ بِامْرَأَةٍ مِنْ جُهَيْنَةَ تَزَوَّجَتْ، فَوَلَدَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَبَعَثَ بِهَا عُثْمَانُ لِتُرْجَمَ، اعْتِقَادًا مِنْهُ أَنَّهَا كَانَتْ حَامِلاً قَبْلَ الْعَقْدِ لِوِلادَتِهَا قَبْلَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ، فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ -رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا-: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: (وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا) (الأحقاف:15)، وَيَقُولُ -جَلَّ وَعَلا-: (وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ) (لقمان:14)، فَلَمْ يَبْقَ عَنِ الْفِصَالِ مِنَ الْمُدَّةِ إِلا سِتَّةُ أَشْهُرٍ. فَمَا عَبِدَ عُثْمَانُ -رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ- أَنْ بَعَثَ إِلَيْهَا لِتُرَدَّ وَلا تُرْجَمَ”.

ومحل الشاهد من القصة: قوله: “فَمَا عَبِدَ عُثْمَانُ”: أي ما أنِف ولا استنكف من الرجوع إلى الحق.

وهذا عبيد الله بن الحسن بن الحصين العنبري التميمي قاضي البصرة، ولي قضاء البصرة وكان محمودًا ثقة عاقلاً، قال الوثيق بن يوسف: “ما رأيتُ رجلاً قط أعقل من عبيد الله بن الحسن، سُئل عن مسألة وهو في حضور جنازة فأخطأ فيها، فقيل له: الحكم فيها كذا وكذا… فأطرق ساعة ثم قال: إذن أرجع وأنا صاغر؛ لأن أكون ذَنبًا في الحق أحب إليَّ مِن أن أكون رأسًا في الباطل!”.

وعن عمرو بن مهاجر قال: قال لي عمر بن عبد العزيز: “إذا رأيتني قد ملتُ عن الحق فضع يدك في تلابيبي, ثم هزني, ثم قل لي: ماذا تصنع؟!”.

وقال القاضي ابن العربي في كتابه “أحكام القرآن”: “أخبرني محمد بن قاسم العثماني غير مرة، قال: وصلتُ الفُسطاطَ مرة، فجئتُ مجلس الشيخ أبي الفضل الجوهري, وحضَرتُ كلامه على الناس، فكان مما قال في أول مجلس جلستُ إليه: إن النبي -صلى الله عليه وسلم- طلّق وظاهر وآلى! فلما خرج تَبِعْتُه حتى بلغتُ معه إلى منزله في جماعة فجلس معنا في الدِّهْلِيز وعرّفهم أمري فإنه رأى إشارة الغُربة ولم يَعرف الشخص قبل ذلك في الواردين عليه، فلما انفض عنه أكثرهم، قال لي: أراك غريبًا، هل لك من كلام؟ قلت: نعم، قال لجلسائه: أفرجوا له عن كلامه. فقاموا وبقيت وحدي معه، فقلت له: حضرتُ المجلس اليوم متبركًا بك، وسمعتك تقول: آلى رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وصدقتَ, وطلّق رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وصدقتَ, وقلتَ: وظاهر رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وهذا لم يكن! ولا يصح أن يكون؛ لأن الظّهار منكر من القول وزور, وذلك لا يجوز أن يقع من النبي -صلى الله عليه وسلم- فضمّني إلى نفسه وقَبَلَ رأسى وقال لي: أنا تائبٌ من ذلك جزاك الله عني من معلمٍ خيرًا.

ثم انقلبتُ عنه، وبكَّرت إلى مجلسه في اليوم الثاني، فألفيته قد سبقني إلى الجامع، وجلس على المنبر، فلما دخلتُ من باب الجامع ورآني؛ نادى بأعلى صوته: مرحبًا بمعلمي؛ أفسحوا لمعلمي! فتطاولت الأعناق إليَّ، وحدقت الأبصار نحوي، وتبادر الناسُ إليَّ يرفعونني على الأيدي، ويتدافعونني حتى بلغت المنبر، وأنا لعظيم الحياء لا أعرف في أي بقعة أنا من الأرض، والجامع غاصٌ بأهله، وأسال الحياء بدني عرقًا، وأقبل الشيخ على الخلق فقال لهم: أنا معلمكم وهذا معلمي! لمَّا كان بالأمس قلت لكم: آلى رسول الله -صلى الله عليه وسلم- وطلّق وظاهر؛ فما أحدٌ منكم فَقُهَ عني ولا ردَّ عليَّ ، فاتبعني إلى منزلي وقال لي: كذا وكذا، وأعاد ما جرى بيني وبينه، وأنا تائب عن قولي بالأمس، راجعٌ عنه إلى الحقّ، فمن سمعه ممن حضر فلا يعوِّل عليه، ومن غاب فليبلغه من حضر، فجزاه الله خيرًا, وجعل يحفل في الدّعاء والخلق يؤمِّنون!”.

قال ابن العربي -رحمه الله- معلـِّقًا: “فانظروا -رحمكم الله- إلى هذا الدِّين المتين، والاعتراف بالعلم لأهله على رؤوس الملأ من رجلٍ ظهرت رياسته، واشتهرت نفاسته، لغريبٍ مجهول العين لا يُعرف مَنْ؟ ولا مِنْ أين؟ فاقتدوا به ترشدوا”.

فهكذا كان السلف، وهكذا يجب أن نكون.

والله المستعان.

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
casibomcasibom girişpadişahbetultrabetcasibomcasibom girişcasibomGalyabetMarsbahis güncelDeneme bonusuDeneme bonusuMarsbahisMarsbahisMarsbahis güncelMarsbahisMarsbahis güncelDeneme bonusuDeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusuroyalbet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel搜狗输入法下载betparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişdeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusuDeneme bonususekabetsekabet girissekabet kayitsekabetsekabet girissekabet guncelsekabetsekabet girissekabet kayitsekabetsekabet girissekabet kayitsekabetsekabet girissekabet guncel girisextrabetextrabet girişavvabet girişavvabetholiganbet girişholiganbet güncel girişfanatikbetdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbahsegelbahsegel girişromabetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişgalabetgamdomgamdom girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişbizbetbizbet girişroyalbetGrandpashabet GirişPoker Sitelerigrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelgamdomgamdom girişgamdom güncel girişbetwoonbetwoon girişbetasusGrandpashabet twittermatbetbetasuspashagamingkolaybetkolaybet girişkolaybetkolaybet girişmadridbetmadridbet girişmadridbetmadridbet girişaresbetaresbettaksimbettaksimbetvizyonbetcasinoascasinoascasinoasbetasusbetasusbetasussezarcasinosezarcasinosezarcasinosezarcasinosezarcasinoaresbettaksimbetgalabetgalabetgalabettelegramroyalbetsekabetKumar Sitelerigiftcardmall/mygift visajojobetjojobet girişjojobet güncel girişmygift giftcardmallGrandpashabet Güncel Girişcasinofastholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişjojobetcasibombetciobetcio girişsuperbetinsuperbetin girişelexbetelexbet girişnakitbahisnakitbahis girişbiabetbiabet girişkolaybetkolaybet girişavvabetavvabet girişcratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişbetasusbetasusmersin escortescort mersinmersin escort bayandeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetasusbetasusholiganbetmatbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncelavvabetavvabet girişroketbetroketbetroketbetSovabetmaxwin girişbetasussheratonkingsheratonking girişsheratonking günceljojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştaraftarium24canlı maç izleGrandpashabet twitterbetciobetcio girişbetcio güncelmatbetmatbet girişmatbet güncelbetzulabetzula girişbetzula güncelcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişcratosroyalbetroketbetroketbet girişroketbet güncel adresroketbetroketbetroketbet girişroketbet güncel girişroketbetroketbet girişroketbet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelercratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusucratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetparkbetpark resmibetparkganobetganobet güncelganobetmarsbahismars girişibahiscasinobahiscasino girişbahiscasinobahiscasino girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetparibetpari girişbetparibetpari girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişrestbet girişrestbetrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişbetlikebetlike girişbetlikebetlike girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişbetwoonbetwoon girişbetwoon girişbetwoonbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişmarsbahismarsbahis girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişklasbahisklasbahis girişklasbahisklasbahis girişpusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabet girişcratosroyalbet girişcratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis 2026betwoonbetwoon telegrambetparkbetpark girişbetpark güncel girişRobinbettaraftarium24maç izlecanlı maç izleEskişehir escortescort EskişehirEskişehir escort bayaneskişehir escortescort eskişehireskişehir escort bayantaraftarium24jojobetjojobet girişjojobet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişspincospinco girişspinco güncelcasibomcasibom girişcasibom güncel girişсмотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирсмотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирmaç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izleCasino Kumar SiteleriCCasinoo Siteleriimatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncelmatbetmatbet girişmatbet güncel girişKarşıyaka saat tamiriKarşıyaka gözlük tamirikarşıyaka saatçimatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbet girişmatbet güncel girişmatbetpusulabet güncel girişpusulabet girişpusulabettambetroketbetamgbahisamgbahis girişbetnanobetnano girişmarsbahismarsbahis girişbullbahisbullbahis girişesbetesbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişselcuksportsselçuksportsmaç izlecanlı maç izlematbetmatbet girişmatbet güncel girişparibahisrocketbetrocketbet girişextrabetBetswinBetswin GirişGGRANDPASHABETTjojobet rehberjojobetjojobet girişjojobet güncelholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncelBetwoonBetwoon girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştarafbettarafbet giriştarafbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişKumar SiteleriBeinwonBetwoonBetwoon girişbetgitbetgit girişpusulabetpusulabet girişbahsegelmeritbetmeritbet girişmeritbet güncelBetwoondeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026cratosroyalbetcratosroyalbet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelmarsbahisultrabetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişcratosroyalbetcartosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişCratosroyalbet güncelbetpasbetpas girişholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetspincospinco girişdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026deneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026pulibetpulibet girişKarşıyaka DişçiKarşıyaka DişKarşıyaka Diş Kliniğimadridbetwww giftcardmall com mygiftgiftcardmall visamcgift giftcardmallwww giftcardmall com mygiftmcgift giftcardmallgiftcardmall visamarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis telegrammarsbahismarsbahis girişmarsbahis telegrammarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişjojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis telegramcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibom girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetcasibomcasibom girişCasibom isim değiştirmemarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelercasibomcasibom girişjojobetjojobet girişdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026holiganbetholiganbet girişcasino sitelericasino siteleritaraftarium24maç izlecanlı maç izlewww giftcardmall com/mygiftgiftcardmall/mygifttaraftarium24canlı maçcanlı maç izlejojobettaraftarium24justin tvselcuksportsmaç izlecanlı maç izleselçuksportsmrkingtaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlebetasusjustin tvmaç izlecanlı maç izlemarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelngsbahisngsbahistarafbettarafbet giriştarafbet giriş günceltarafbettarafbet giriştarafbet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişcasinofastbetnanobetnano girişbetsmovebetsmove girişgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişpusulabetpusulabet girişvaycasinovaycasino girişonwinonwin girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişonwinonwin girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelLotobetLotobet girişParmabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdeneme bonusu veren sitelermersin escortdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel giriştelegram下载jojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelultrabetultrabet girişultrabet güncel girişbetpuanbetpuan girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerizmit escortkocaeli izmit escortizmit escortmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelspincospinco girişspinco güncelbetwoonbetwoon girişbetwoon günceljojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişgiftcardmall/mygiftgiftcardmall balanceextrabetextrabet girişextrabet güncel girişjojobetjojobet girişonwinonwin girişmariobetjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişextrabetextrabetextrabet girişextrabet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetmarsbahismarsbahisjojobetmarsbahispokerklaskalitebetmarsbahismarsbahis girişcasinoroyalslot sitelerigüvenilir slot sitelerikingroyalkingroyal girişkingroyalkingroyal girişonwinonwin girişdeneme bonusuonwinonwin girişdeneme bonusudeneme bonusutipobettipobet girişdeneme bonusujojobetjojobet girişjojobet güncel girişroketbetroketbet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişCeltabetjojobetjojobet girişsafirbetsafirbet girişsafirbetCeltabetpasacasinopasacasino girişpasacasinojojobetjojobet girişGift Cardvaycasinovaycasinovaycasinotaraftarium24canlı maç izlemaç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlecasinofastjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişjojobetjojobet girişbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelstarzbetstarzbet girişstarzbet günceljustintvjustin tvcanlı maç izleonwinbets10taraftarium24canlı maç izlemaç izlejojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişcasino sitelerijustintvbetparkbetpark girişbetpark güncelbetparkbetpark girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet güncel girişdinamobet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisbetparkbetpark girisbetparkbetpark girisjojobetjojobet girişbetparkbetpark girissüperbetinsuperbetinbetparkbetpark girisdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerPadişahbetjojobetjojobet girişsüperbetinsuperbetinsuperbetinsüperbetinonwinonwin girişonwin güncelbetparkbetpark girişbetpark güncelbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelkolaybetkolaybet girişkolaybet günceljojobetjojobet girişjojobet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişbetcibetci giriştophillbettophillbet girişbetciobetcio giriştipobettipobet girişbetkombetkom girişbetkom güncelbetkombetkom girişbetkom güncelmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncelgiftcardmall/mygiftgiftcardmallgrandpashabetgrandpashabet girişmarsbahismarsbahis güncelmarsbahis 2026canlı maç izlejustin tvmac izlejojobet girişjojobet güncel girişcasibomcasibom girişcasibomcasibom girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişslot sitelerigüvenilir slot siteleriCeltabetjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişmatbetmatbet girişsekabetSovabetpusulabettaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet giriştipbombetorderbetorder girişbetorder güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izleholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişSovabetimajbetbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelbetvolebetvole girişbetvole güncelsahabetsahabet girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncelbetturkeybetturkey giriştipobettipobet giriştipobet günceltipobettipobet giriştipobet güncelholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişdinamobetdinamobet girişdinamobetdinamobet girişBahis siteleribahis siteleriBahis Siteleribahis siteleriBahis siteleriCeltabetjojobetjojobet girişbahis siteleritaksimbet giriştaksimbet güncel giriştaksimbetUltrabetUltrabet girişUltrabet güncel giriştrendbet güncel giriştrendbettrendbet girişdizipaldizi izletv izleLordcasinobetasusjokercard balance checkjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişbetasusholiganbetholiganbet girişBets10Bets10 girişBets10 güncel girişGalabetGalabet girişGalabet güncel girişMeritbetMeritbet girişMeritbet güncel girişHoliganbetHoliganbet girişHoliganbet güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel giriştaksimbetdinamobetdinamobet giriştaksimbet girişbetpuanbetpuan girişbetpuan güncel giriştrendbetkingroyalpusulabetpusulabet girispusulabet günceltrendbet giriştrendbet güncel girişvdcasinovdcasino giriştrendbet güncel girişbetparkbetpark girişbetpark güncelbetpuanbetpuan girişbetpuan günceljojobetjojobet girişbetpuanbetpuan girişbetpuan güncelcasibommatbetmatbet girişmatbet güncelkavbetkavbet girişjojobet güncel girişjojobet girişjojobetjojobet