مقالات تاريخية

صفحات مِن ذاكرة التاريخ (22) موقعة صفين (37هـ) “الأسباب والنتائج”

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

فلقد ذكرنا في المقال السابق أحداث موقعة “صفين”، وما هي الأسباب التي أدت إلى وقوع القتال بيْن أهل الشام بقيادة معاوية بن أبي سفيان -رضي الله عنه- وبيْن علي بن أبي طالب -رضي الله عنه- وأتباعه مِن أهل العراق والحجاز، وغيرهم، ثم كان رفع المصاحف مِن قِبَل أهل الشام، وموافقة أمير المؤمنين علي بن أبي طالب -رضي الله عنه- على التحاكم إلى كتاب الله -تعالى-.

ونود أن نشير إلى بعض الأمور حول الموقعة.

الأخلاق الحسنة أثناء الحرب:

إن وقعة “صفين” كانت مِن أعجب الوقائع بيْن المسلمين؛ لقد كانت معركة فريدة في بواعثها، وفي طريقة أدائها؛ فكان المتقاتلون إخوة يذهبون معًا إلى مكان الماء فيستقون جميعًا، ويزدحمون وهم يغرفون الماء، وما يؤذي إنسان إنسانًا!(1).

وهم إخوة يعيشون معًا عندما يتوقف القتال؛ فيٌروى عن أحد المشاركين أنه قال: “كنا إذا تَوَادَعْنَا مِن القتال دخل هؤلاء في معسكر هؤلاء، وهؤلاء في معسكر هؤلاء، وتحدثوا إلينا وتحدثنا إليهم”، وهم أبناء قبيلة واحدة، ولكلٍّ منهما اجتهاده؛ فيقاتل أبناءُ القبيلة الواحدة كل في طرف قتالاً مريرًا، وكل منهما يرى نفسه على الحق، وعنده الاستعداد لأن يُقتَل مِن أجله، فكان الرجلان يقتتلان حتى يُثْخَنا (وهنًا وضعفًا) ثم يجلسان يستريحان، ويدور بينهما الكلام الكثير، ثم يقومان فيقتتلان كما كانا, وهما أبناء دين واحد يجمعها، وهو أحب إليهما مِن أنفسهما، فإذا حان وقت الصلاة توقفوا لأدائها(2).

وظهر في هذه الحرب نماذج متعددة حول المعاملة الحسنة للأسرى.

قال محب الدين الخطيب -رحمه الله- معلِّـقًا على هذه الحرب: “ومع ذلك، فإن هذه الحرب المثالية هي الحرب الإنسانية الأولى في التاريخ التي جرى فيها المتحاربان معًا على مبادئ الفضائل التي يتمنى حكماء الغرب لو يعمل بها في حروبهم، ولو في القرن الحادي والعشرين، وإن كثيرًا مِن قواعد الحرب في الإسلام لم تكن لتعلم وتدون لولا وقوع هذه الحرب، ولله في كل أمر حكمة(3)“.

وها هو أمير المؤمنين علي بن أبي طالب -رضي الله عنه- للمرة الثانية يتعامل مع الخصم المنهزم معاملة حسنة لا يتعامل بها منتصر مع خصمه الذي أوشك على الهزيمة.

عدد القتلى:

ذكر ابن أبي خيثمة أن القتلى في “صفين” بلغ عددهم سبعين ألفًا؛ مِن أهل العراق خمسة وعشرون ألفًا، ومِن أهل الشام خمسة وأربعون ألف مقاتل، كما ذكر ابن القيم -رحمه الله- أن عدد القتلى في “صفين” بلغ سبعين ألفًا أو أكثر(4).

وهذه الأرقام ربما يكون قد بالغ البعض فيها، لكن بلا شك كثر عدد القتلى في هذه المعركة، وقد قام أمير المؤمنين علي -رضي الله عنه- بعد نهاية الجولات الحربية بتفقد القتلى، وقد وقف عليٌّ -رضي الله عنه- على قتلاه وقتلى معاوية -رضي الله عنه- فقال: “غفر الله لكم، غفر الله لكم” للفريقين جميعًا!

وعن يزيد بن الأصم قال: لما وقع الصلح بيْن علي ومعاوية -رضي الله عنهما-، خرج علي -رضي الله عنه- فمشى في قتلاه، فقال: “هؤلاء في الجنة، ثم خرج إلى قتلى معاوية فقال: هؤلاء في الجنة”، وكان علي -رضي الله عنه- يَنهى عن شتم معاوية ولعن أهل الشام(5).

قضية التحكيم:

تم الاتفاق بيْن الفريقين على التحكيم بعد انتهاء موقعة “صفين”، وهو أن يُحكِّم كل واحد منهما رجلاً مِن جهته ثم يتفق الحكمان على ما فيه مصلحة المسلمين، فوكّل معاوية عمرو بن العاص، ووكل عليٌّ أبا موسى الأشعري -رضي الله عنهم جميعًا-، واختيار علي -رضي الله عنه- لأبي موسى الأشعري -رضي الله عنه- فيه إشارة إلى ميل أمير المؤمنين علي بن أبي طالب إلى الصلح والحل السلمي؛ لأن هذا هو الطبع الغالب على أبي موسى -رضي الله عنه-.

وكُتبتْ بيْن الفريقين وثيقة في ذلك، وكان ذلك في يوم الأربعاء لثلاث عشرة ليلة بقيت مِن صفر، سنة سبع وثلاثين، على أن يكون مقر اجتماع الحكمين في دومة الجندل(6) في شهر رمضان مِن نفس العام، وقد رأى قسمٌ مِن جيش علي -رضي الله عنه- أن عمله هذا ذنب يوجب الكفر؛ وذلك لأنه حكّم الرجال في دين الله! فعليه أن يتوب إلى الله -تعالى-، وخرجوا عليه “فسموا الخوارج”؛ فأرسل علي -رضي الله عنه- إليهم ابن عباس -رضي الله عنهما- فناظرهم وجادلهم، ثم ناظرهم علي -رضي الله عنه- بنفسه، فرجعت طائفة منهم وأبت طائفة أخرى، فجرت بينهم وبيْن علي -رضي الله عنه- حروب أضعفت مِن جيشه وأنهكت أصحابه، وما زالوا به حتى قتلوه غيلة.

وسنذكر في المقال القادم -بمشيئة الله تعالى- نص المناظرة، وتعد قضية التحكيم مِن أخطر الموضوعات في تاريخ الخلافة الراشدة، وقد تاه فيها كثير مِن الكُتاب، وتخبَّط فيها آخرون وسطروها في كتبهم ومؤلفاتهم، وقد اعتمدوا على الروايات الضعيفة والموضوعة التي شوهت الصحابة الكرام -رضي الله عنهم-، وخصوصًا أبا موسى الأشعري الذي وصفوه بأنه كان أبله، ضعيف الرأي، مخدوعًا في القول! ووصفوا عمرو بن العاص -رضي الله عنه- بأنه كان صاحب مكر وخداع!(7).

وما فضل الصحابيين منا ببعيدٍ؛ فلقد أثنى عليهما رسول الله -صلى الله عليه وسلم- في مواطن كثيرة.

ما نصت عليه “وثيقة التحكيم”:

1- هذا ما تقاضى عليه علي بن أبي طالب, ومعاوية بن أبي سفيان، وشيعتهما, فيما تراضيا فيه مِن الحكم بكتاب الله وسُنة نبيه -صلى الله عليه وسلم-.

2- قضية علي -رضي الله عنه- على أهل العراق شاهدهم وغائبهم, وقضية معاوية على أهل الشام شاهدهم وغائبهم.

3- إنا تراضينا أن نقف عند حُكم القرآن فيما يحكم مِن فاتحته إلى خاتمته, نحيي ما أحيا، ونميت ما أمات؛ على ذلك تقاضينا، وبه تراضينا.

4- وإن عليًّا -رضي الله عنه- وشيعته رضوا بعبد الله بن قيس ناظرًا وحاكمًا, ورضي معاوية بعمرو بن العاص ناظرًا وحاكمًا.

5 – على أن عليًا ومعاوية أخذا على عبد الله بن قيس، وعمرو بن العاص عهد الله وميثاقه وذمته وذمة رسوله -صلى الله عليه وسلم-, أن يتخذا القرآن إمامًا، ولا يعدوا به إلى غيره في الحكم بما وجداه فيه مسطورًا, وما لم يجدا في الكتاب رداه إلى سُنة رسول الله -صلى الله عليه وسلم- الجامعة؛ لا يعتمدان لها خلافًا, ولا يبغيان فيها بشبهة.

6- وأخذ عبد الله بن قيس وعمرو بن العاص على علي ومعاوية عهد الله وميثاقه بالرضا بما حكما به مما في كتاب الله وسُنة نبيه -صلى الله عليه وسلم-, وليس لهما أن ينقضا ذلك ولا يخالفاه إلى غيره.

7- وهما آمنان في حكومتهما على دمائهما وأموالهما، وأشعارهما وأبشارهما، وأهاليهما وأولادهما, ما لم يَعْدُوَا الحق, رضي به راضٍ أو سخط ساخط, وإن الأمة أنصارهما على ما قضيا به مِن الحق مما في كتاب الله.

8 – فإن توفي أحد الحكمين قبْل انقضاء الحكومة؛ فلشيعته وأنصاره أن يختاروا مكانه رجلاً مِن أهل المعدلة والصلاح, على ما كان عليه صاحبه مِن العهد والميثاق.

9- وإن مات أحد الأميرين قبْل انقضاء الأجل المحدود في هذه القضية, فلشيعته أن يولوا مكانه رجلاً يرضون عدله.

10- وقد وقعت القضية بيْن الفريقين والمفاوضة، ورفع السلاح.

11- وقد وجبت القضية على ما سميناه في هذا الكتاب مِن موقع الشرط على الأميرين، والحكمين، والفريقين, والله أقرب شهيد وكفى به شهيدًا؛ فإن خالفا وتعديا, فالأمة بريئة مِن حكمهما, ولا عهد لهما ولا ذمة.

12- والناس آمنون على أنفسهم وأهاليهم وأولادهم وأموالهم إلى انقضاء الأجل, والسلاح موضوعة, والسبل آمنة, والغائب مِن الفريقين مثل الشاهد في الأمر.

13- وللحكمين أن ينزلا منزلاً متوسطًا عدلاً بيْن أهل العراق والشام.

14- ولا يحضرهما فيه إلا مَن أحبَّا عن تراضٍ منهما.

15- والأجل إلى انقضاء شهر رمضان, فإن رأى الحكمان تعجيل الحكومة عجلاها, وإن رأيا تأخيرها إلى آخر الأجل أخَّراها.

16- فإن هما لم يحكما بما في كتاب الله وسنة نبيه -صلى الله عليه وسلم- إلى انقضاء الأجل؛ فالفريقان على أمرهما الأول في الحرب.

17- وعلى الأمة عهد الله وميثاقه في هذا الأمر, وهم جميعًا يد واحدة على مَن أراد في هذا الأمر إلحادًا أو ظلمًا أو خلافًا، وشهد على هذا الكتاب الحسن والحسين, وعبد الله بن عباس -رضي الله عنهم-, وغيرهم كثير(8).

وبعد ما كُتبت هذه الوثيقة بدأ علي بن أبي طالب -رضي الله عنه- يتوجه بجيشه إلى الكوفة، وعاد معاوية -رضي الله عنه- بجيشه إلى الشام، وبذلك توقف القتال، وتم دفن القتلى -رحمة الله عليهم أجمعين-.

وفي سنة (40هـ) جرت بيْن عليٍّ وبيْن معاوية المهادنة -بعد مكاتبات جَرَتْ بينهما- على وضع الحرب بينهما، ويكون لعليٍّ العراق ولمعاوية الشام، فلا يدخل أحدهما على صاحبه في عمله بجيش، ولا غارة، ولا غزو؛ فأقام معاوية بالشام بجنوده يجبيها وما حولها، وعلي بالعراق يجيبها ويقسمها بيْن جنوده(9).

وبما أن الغاية الكبرى مِن دراسة التاريخ هي العبرة والعظة، واستخلاص الدروس المستفادة، كما قال الله -تعالى-: (لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ) (يوسف:111)؛ فسوف نستخلص في المقال القادم -بمشيئة الله تعالى- الدروس والعِبَر مِن أحداث الموقعتين “الجمل وصفين”.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(1) تاريخ الرسل والملوك للطبري (5/ 610).

(2) البداية والنهاية لابن كثير (7/ 270).

(3) العواصم مِن القواصم لأبي بكر بن العربي، ص (168-169).

(4) الصواعق المرسلة في الرد على الجهمية والمعطلة لابن القيم.

(5) المصنف لابن أبي شيبة (15/ 303).

(6)  تقع دُومة على مشارف الشام، وقال أبو عبيد السكوني: “دومة الجندل حصن وقرى بيْن الشام والمدينة قرب جبلي طيّء”، وذكر الحموي في معجم البلدان أنها سُميت بذلك نسبة إلى حصن بناه دوماء بن إسماعيل، معجم البلدان (2/485).

(7) قال ابن العربي -رحمه الله-: “وقد تكلم الناس في التحكيم فقالوا فيه ما لا يرضاه الله. وإذا لحظتموه بعين المروءة -دون الديانة- رأيتم أنها سخافة، حمل على سطرها في الكتب في الأكثر عدم الدين، وفي الأقل جهل متين!”.

والذي يصح مِن ذلك ما روى الأئمة كخليفة بن خياط والدارقطني أنه لما خرجت الطائفة العراقية مائة ألف، والشامية في سبعين أو تسعين ألفًا ونزلوا على الفرات بصفين، اقتتلوا في أول يوم وهو الثلاثاء ثم التقوا يوم الأربعاء لسبع خلون مِن صفر سنة “سبع وثلاثين”، ويوم الخميس ويوم الجمعة وليلة السبت، ورفعت المصاحف مِن أهل الشام، ودعوا إلى الصلح، وتفرقوا على أن تجعل كل طائفة أمرها إلى رجل حتى يكون الرجلان يحكمان بيْن الدعويين بالحق، فكان مِن جهة علي أبو موسى، ومِن جهة معاوية عمرو بن العاص، وكان أبو موسى رجلًا تقيًّا فقيهًا عالمًا، وأرسله النبي -صلى الله عليه وسلم- إلى اليمن مع معاذ، وقدَّمه عمرو وأثنى عليه بالفهم.

وزعمت الطائفة التاريخية الركيكة أنه كان أبله، ضعيف الرأي، مخدوعًا في القول! وأن ابن العاص كان ذا دهاءٍ وأرب حتى ضربت الأمثال بدهائه تأكيدًا لما أرادتْ مِن الفساد؛ اتبع في ذلك بعض الجهال بعضًا وصنفوا فيه حكايات. وغيره مِن الصحابة كان أحدق منه وأدهى، وإنما بنوا على أن عمرًا لما غدر أبا موسى في قصة التحكيم صار له الذكر في الدهاء والمكر. وقالوا: إنما لما اجتمع بأذرح مِن دومة الجندل وتفاوضا، اتفقا على أن يخلعا الرجلين. فقال عمرو لأبي موسى: اسبق بالقول. فتقدم فقال: إني نظرت فخلعتُ عليًّا عن الأمر، وينظر المسلمون لأنفسهم، كما خلعت سيفي هذا مِن عنقي أو مِن عاتقي، وأخرجه مِن عنقه فوضعه في الأرض. وقام عمرو فوضع سيفه في الأرض وقال: إني نظرت فأثبت معاوية في الأمر كما أثبت سيفي هذا في عاتقي، وتقلده. فأنكر أبو موسى. فقال عمرو: كذلك اتفقنا. وتفرَّق الجمع على ذلك مِن الاختلاف” (انتهى بتصرف يسير مِن العواصم مِن القواصم).

(8) تاريخ الرسل والملوك للطبري (5/ 665 – 666), والبداية والنهاية لابن كثير (7/ 276 – 277)، وانظر جمل مِن أنساب الأشراف للبلاذري، والأخبار الطوال للدينوري.

(9) تاريخ الرسل والملوك للطبري ( 6/60)، والبداية والنهاية لابن كثير (7/336) والمنتظم لابن الجوزي (3 /404).

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
deneme bonusu
pattayaman
beylikdüzü escort
sweet bonanza
sweet bonanza oyna
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
freee
wps下载
palacebet
palacebet giriş
royalbet
royalbet giriş
betpark
betpark giriş
betpark güncel giriş
pashagaming
pashagaming giriş
betasus
betasus giriş
dinamobet
Legal Terms
grandpashabet youtube
grandpashabet tarihi
grandpashabet dünden bugüne
grandpashabet en çok kazandiran oyun
grandpashabet telegram
GrandPashaBet Şikayet
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
grandpashabet link
grandpashabet güncel twitter
grandpashabet telegram güncel giriş
canlı casino siteleri
youtube casino siteleri
casino siteleri 2026
Grand pasha Güncel oyunları
Grandpashagir
Pasha Casino TV
Yılların casino deneyimi Grandpashabet
grandpashabet casino
Grandpashabet deneme bonusu ne kadar
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium
telegram下载
ekrem abi
ekrem abi siteler
ekrem abi güvenilir siteler
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler 2026
slot siteleri
kulisbet
kulisbet giriş
mavibet
mavibet giriş
mislibet
mislibet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming
pashagaming giriş
Grandpashabet güncel giriş adresi
Grandpashabet resmi x
Grandpashabet x giriş
giftcardmall/mygift
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler 2026
Deneme bonusu veren siteler
elitcasino
elitcasino giriş
spinco
spinco giriş
spinco güncel
tipobet
tipobet365
tipobet giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
casibom
sorgu paneli
kredi kartı satış
yasadışı ilaç satışı
kokain satış
uyuşturucu satış
evcil hayvan satışı
tempobet
betwoon
betwoon giriş
Grandpashabet
Grandpashabet Giriş
Grandpashabet twitter
kingroyal
kingroyal giriş
betgaranti
betgaranti giriş
betgaranti güncel giriş
taraftarium24
canlı maç izle
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel giriş
extrabet
extrabet giriş
extrabet güncel giriş
spinco
palacebet
palacebet giriş
betwoon
betwoon giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dedebet
dedebet giriş
vdcasino
vdcasino
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
narsbahis
narsbahis
casibom
casibom
holiganbet
bahiscasino
kavbet
kavbet
kavbet giriş
betpas
kavbet
kavbet giriş
galeri yetki belgesi
grandpashabet
granspahabet giriş
betebet
vdcasino
grandpashabet
grandpashabet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
bahiscasino
tümbet
galabet
hazbet
pokerklas
galabet
süpertotobet
hazbet
tümbet
pokerklas
grandpashabet
grandpashabet
casibom
narsbahis
narsbahis
汽水音乐
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
betebet
vdcasino
kavbet
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dizipal
dizipal izle
dizipal hd izle
betgaranti
betgaranti giriş
kavbet
holiganbet
Maxwin
Maxwin giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahsegel
bahsegel giriş
giriş casibom
holiganbet
holiganbet
avvasports
avva sports hd
avvasportshd
gizabet
realbahis
nakitbahis
kavbet
mavibet
ngsbahis
pulibet
mislibet
ramadabet
ramadabet giriş
leograndbet
leograndbet giriş
slotday
bahibom
bahibom giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
spinco giriş
spinco giriş
realbahis
titobet
vevobahis
betasus
betasus giriş
enbet
enbet giriş
galabet
galabet giriş
restbet
mislibet
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
betwoon
betwoon giriş
realbahis
hititbet
betpas
casino siteleri
lisanslı casino siteleri
manavgat escort
vdcasino
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
vdcasino
betamiral
betamiral
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
betwoon
betwoon giriş
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
casibom
casibom
grandpashabet
grandpashabet
narsbahis
spinco
spinco giriş
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
pisabet
pisabet giriş
pisabet - pisabet giriş
pisabet
pisabet giriş
pisabet - pisabet giriş
winbir
winbir giriş
winbir - winbir giriş
winbir
winbir giriş
winbir - winbir giriş
thebet
thebet giriş
thebet - thebet giriş
betcio
betcio
kralbet
kralbet
bullbahis
kingroyal
betpas
taraftarium24
canlı maç izle
maç izle
casinoroys
casinoroys Giriş
casinoroys
casinoroys Giriş
Focusbet
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
slot siteleri
sweet bonanza
hd dizi izle
yabancı dizi izle
türkçe dublaj dizi izle
yabancı film izle
hd film izle
türkçe dublaj film izle
marsdizi
dizipal güncel
dizipal güncel adres
anime izle
hdfilmcehennemi
vdcasino
pashagaming
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
bahiscasino
bahiscasino giriş
wbahis
wbahis giriş
giriş jojobet
aresbet
aresbet
avrupabet
avrupabet
betci
betci
hiltonbet
betwoon
betwoon giriş
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
holiganbet
holiganbet giriş
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel
spinco
spinco giriş
pulibet
jojobet
jojobet giriş
piabet
goldenbahis
süpertotobet
süpertotobet giriş
supertotobet
holiganbet
kingroyal
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
jojobet
jojobet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
freee
Chatwork
deneme bonusu
deneme bonusu veren siteler
bedava bonus veren siteler
betcio
betcio
betcio
betcio
bullbahis
bets10
bets10 giriş
sahabet
sahabet giriş
sahabet güncel
onwin
onwin giriş
onwin güncel
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel
royalbet
royalbet giriş
royalbet güncel
romabet
romabet giriş
romabet güncel
ligobet
ligobet giriş
ligobet güncel giriş
tipobet
tipobet giriş
tipobet güncel
maxwin
betci
tophillbet
maxwin
enbet
aresbet
maxwin
ultrabet
tophillbet
enbet
avrupabet
limanbet
limanbet
betwoon
maxwin
cratosroyabet
holiganbet giriş
holiganbet güncel giriş
pusulabet giriş
pusulabet güncel giriş
cratosroyalbet
cratosroyalbet giriş
Grandpashabet giriş
grandpashabet yasal mı
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet giriş
kralbet
kralbet giriş
kralbet
kralbet giriş
kralbet
kralbet giriş
betpuan
marsbahis
coinbar
coinbar giriş
coinbar güncel giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar güncel giriş
matbet
maxwin
mariobet
mariobet giriş
mariobet güncel giriş
casibom
grandpashabet
grandpashabet
narsbahis
kingryoal
holiganbet
kavbet
kavbet giriş
betrupi
ngsbahis
ngsbahis giriş
grandpashabet
grandpashabet
grandpashabet
antikbet
sms onay
avrupabet
iptv
iptv satın al
iptv abonelik
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
holiganbet
tipobet
Marmaris günlük gezi turları
Marmaris Özel tekne turu
Marmaris Tekne Turu
slot siteleri
casino siteleri
güvenilir slot siteleri
dizipal
yabancı dizi izle
dizipal giriş
taraftarium24
justin tv
canlı maç izle
kralbet
kralbet giriş
betrupi
coinbar
coinbar giriş
coinbar güncel giriş
kingbetting
kingbetting giriş
kingbetting güncel giriş
imajbet
imajbet giriş
imajbet güncel giriş
coinbar
coinbar giriş
coinbar güncel giriş
ekrem abi
ekrem abi güvenilir siteler
ekrem abi siteler
asyabahis
betasus
padişahbet
betpark
betpark giriş
betpark güncel
kralbet
kralbet giriş
jasminbet
superbetin
dinamobet
dinamobet giriş
dinamobet güncel giriş
Ultrabet
Bahiscasino
safirbet
perabet
royalbet
pusulabet
ultrabet
betkanyon
marsbahis
bets10
betcio
safirbet
betzula
betzula giriş
betzula güncel giriş
superbetin
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet link
betpas
mariobet
mariobet giriş
mariobet güncel giriş
mariobet
mariobet giriş
mariobet güncel giriş
marsbahis
marsbahis giriş
betebet
casibom
casibom
casibom giriş
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
betasus
holiganbet
holiganbet giriş
holiganbet güncel
holiganbet giriş
holiganbet güncel
nakitbahis giriş
nakitbahis güncel
holiganbet giriş
holiganbet güncel
holiganbet giriş
holiganbet güncel
nakitbahis giriş
nakitbahis güncel
matbet giriş
matbet güncel
matbet giriş
matbet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
pusulabet giriş
pusulabet güncel
Grandpashabet
Grandpashabet Güncel Giriş
Grandpashabet giriş
Grandpashabet twitter
Grandpashabet 8239
deneme bonusu
kavbet
kavbet giriş
slot siteleri
güvenilir slot siteleri
yeni slot siteleri
betcio
betcio giriş
supertotobet
supertotobet giriş
palacebet
casinoroyal
casinomilyon
grandpashabet
grandpashabet giriş
tambet
cratosroyalbet
vaycasino
vaycasino giriş
marsbahis
grandpashabet
matbet
imajbet
pusulabet
vdcasino
superbetin
royalbet
grandpashabet
grandpashabet giriş
grandpashabet güncel giriş
galabet
galabet giriş
vaycasino
supertotobet
betcio
galabet
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel giriş
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel giriş
imajbet
matbet
matbet giriş
sekabet
sekabet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
holiganbet
holiganbet giriş
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel
betrupi
Lordcasino
Lordcasino giriş
Millibahis
Millibahis giriş
ganobet
holiganbet
maxwin
maxwin giriş
maxwin güncel giriş
maxwin
maxwin giriş
maxwin güncel giriş
jetbet
jetbet
wbahis
Celtabet
Celtabet giriş
neritking
neritking giriş
cashwin
spinco
spinco giriş
bahisvebahis
betwoon
betwoon giriş
betwoon güncel adres
vdcasino
jestbahis
palacebet
jestbahis
palacebet
palacebet giriş
timebet
betcio
ultrabet
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
betcio
perabet
perabet giriş
perabet güncel giriş
perabet
risebet
merso bahis
merso bahis giriş
İbizabet
İbizabet giriş
perabet
perabet giriş
perabet güncel giriş
Sonbahis
Sonbahis giriş
hititbet
pusulabet
pusulabet giriş
pusulabet
pusulabet giriş
Vipslot
Vipslot giriş
Hiltonbet
Hiltonbet giriş
grandpashabet
marsbahis
vegasslot
pusulabet
imajbet
superbetin
betcio
Teosbet
Teosbet giriş
holiganbet giriş
holiganbet güncel
holiganbet giriş
holiganbet güncel
betebet
betebet giriş
casinoas
queenbet
extrabet
extrabet
piabellacasino
queenbet
setrabet
avrupabet
setrabet
piabellacasino
atlasbet
atlasbet
casinoroyal
kralbet
kralbet giriş
betpas
betpas giriş
marsbahis
marsbahis giriş
perabet
setrabet
Timebet
Timebet giriş
hititbet
setrabet
setrabet
nakitbahis
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel giriş
nakitbahis
casibom
casibom giriş
casibom güncel giriş
marsbahis
marsbahis giriş
marsbahis güncel gi
marsbahis güncel giriş
trendbet
capitolbet
royalbet
kralbet
kralbet
betgit
Grandpashabet promosyonları
Kazananların adresi Grandpashabet
Grandpashabet geceye özel
makrobet
Grandpashabet GİRİŞ Grandpashabet
Grandpashabet Resmi Sponsoru
#Grandpashabet
makrobet
taksimbet
betixir
parobet
kralbet
kralbet giriş
vegasslot
betplay
betplay giriş
mavibet
mavibet
betcio
betcio giriş
mavibet
pokerklas
pokerklas giriş
betkom
betkom giriş
masterbetting
masterbetting giriş
betmoney
betmoney giriş
istanbulbahis
mojobet
betasus
betturkey
norabahis
fixbet
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
jokerbet
jokerbet giriş
lunabet
lunabet giriş
lunabet güncel giriş
giriş jojobet
mojobet
elexbet
elexbet giriş
pashagaming
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
betturkey
betturkey giriş
lunabet
lunabet
lunabet
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
jetbahis
meritbet
meritbet giriş
meritbet güncel giriş
marsbahis
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
maxwin giriş
padişahbet
padişahbet giriş
padisahbet
pashagaming giriş
pashagaming güncel giriş
pashagaming
padişahbet
padisahbet
padişahbet giriş
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
betpas
betpas giriş
betpas güncel giriş
vaycasino
vaycasino giriş
patronspor
betpuan
betpuan giriş
betpuan güncel giriş
marsbahis
marsbahis giriş
betwoon
betwoon giriş
kingroyal
ultrabet
klasbahis
pashagaming
betebet
ngsbahis
romabet
matbet
betper
pashagaming
betvole
vipslot
vaycasino
Nesinecasino
Nesinecasino giriş
Timebet
Timebet giriş
Almanbahis
Almanbahis giriş