مقالات متنوعة

مشروعية الانتصار للنفس

انتصر لنفسك ولا حرج

بقلم/ د. زين العابدين كامل

بسم الله والحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وبعد،

فربما يظن البعض أن الانتصار للنفس من المحرمات، أو الجرائم التي يعاقب عليها الإسلام، وذلك يعود في حقيقة الأمر إلى خلل في المفاهيم.

و لعلك إذا انتصرت لنفسك بعد أن ظُلمت، تجد من يتهمونك في دينك، وربما بدّعوك، أو كفّروك، ويطالبونك بالصبر، والعفو، والتحمل، وربما فى ذات الوقت لا ينصحون الظالم مع قدرتهم على ذلك، أو يطالبونه بأن يكف عن ظلمه، ولا يعتريهم أدنى خجل من ذلك. وهذا والله من العجب أن يُلام المظلوم، ويُترك الظالم يتمادى في ظلمه.

ولكن من الواضح أن المفاهيم تغيرت، وتبدلت، وقد أُصيبت الضمائر والعقول بانتكاسة شديدة في هذه الأزمنة، قال تعالى: { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (40) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (41) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (42) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} [الشورى: 40 – 43]، ومفهوم الآيات الكريمة على ثلاثة محاور؛ فلقد ذكر الله في هذه الآية الأولى، مراتب العقوبات، وأنها على ثلاث مراتب: عدل، وفضل، وظلم.

فمرتبة العدل، جزاء السيئة بسيئة مثلها، لا زيادة ولا نقص. ومرتبة الفضل: العفو، والإصلاح عن المسيء، ولهذا قال: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} يجزيه أجرًا عظيمًا، وثوابًا كثيرًا، وقد وضع الله شرطًا للعفو، وهو وجود الإصلاح؛ ليدل ذلك على أنه إذا كان الجاني لا يليق العفو عنه، وكانت المصلحة الشرعية تقتضي عقوبته، فإنه في هذه الحال لا يكون مأمورًا به.

وأما مرتبة الظلم: فقد ذكرها بقوله: {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} الذين يجنون على غيرهم ابتداء، أو يقابلون الجاني بأكثر من جنايته، فالزيادة ظلم. {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} أي: انتصر ممن ظلمه بعد وقوع الظلم عليه، {فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} أي: لا حرج عليهم في ذلك، {إِنَّمَا السَّبِيلُ} أي: إنما الحرج، {عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}، وهذا شامل للظلم والبغي على الناس، في دمائهم، وأموالهم، وأعراضهم. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي: موجع للقلوب والأبدان، {وَلَمَنْ صَبَرَ} على ما يناله من أذى الخلق، {وَغَفَرَ} لهم، بأن سمح لهم عما يصدر منهم، {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمُورِ}.

فإن ترك الانتصار للنفس، بالقول، أو الفعل، والصبر على الأذى، والصفح عنه، ومغفرته، ومقابلته بالإحسان، من أشق الأمور على النفس، ولكنه يسير على من يسره الله عليه، وقال تعالى: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا} [النساء: 148]، يخبر تعالى أنه لا يحب الجهر بالسوء من القول، أي: يبغض ذلك، ويمقته، ويعاقب عليه، ويشمل ذلك جميع الأقوال السيئة، التي تسوء وتحزن، كالشتم، والقذف، والسب ونحو ذلك، فإن ذلك كله من المنهي عنه، الذي يبغضه الله. ويدل مفهومها أنه يحب الحسن من القول؛ كالذكر، والكلام الطيب، اللين.

وقوله: {إِلا مَن ظُلِمَ} أي: فإنه يجوز له أن يدعو على من ظلمه، ويتشكى منه، ويجهر بالسوء لمن جهر له به، من غير أن يكذب عليه، ولا يزيد على مظلمته، ولا يتعدى بشتم غير ظالمه، ومع ذلك فعفوه وعدم مقابلته أولى وأفضل، كما قال تعالى: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} ويقول صاحب الظلال رحمه الله تعالى: “وهو يحرم الجهر بالسوء من القول، ولكنه يستثني «إِلَّا مَنْ ظُلِمَ»، فله أن يجهر في حق ظالمه بالسوء من القول، لأنه حق، ولأن السكوت عن الجهر به يطمع الظالم في الاحتماء بالمبدأ الكريم، الذي لا يستحقه! ومع هذا يبقى الإسلام في مستواه الرفيع، لا يتدنى إلى مستوى الأشرار البغاة، ولا إلى أسلحتهم الخبيثة، ووسائلهم الخسيسة. إنه فقط يدفع الجماعة المسلمة إلى الضرب على أيديهم، وإلى قتالهم وقتلهم، وإلى تطهير جو الحياة منهم. هكذا جهرة وفي وضح النهار”.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ رَجُلًا تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ، فَقَالَ: «دَعُوهُ، فَإِنَّ لِصَاحِبِ الحَقِّ مَقَالًا، وَاشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ» وَقَالُوا: لاَ نَجِدُ إِلَّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ، قَالَ: «اشْتَرُوهُ، فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ، فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً». [أخرجه البخاري: 2390].

فصاحب الحق له أن يتكلم، ويجادل من أجل أن ينتصر لنفسه، وهذا لا يتعارض مع ضوابط الشريعة، وإلا ضاعت حقوق الناس، وأكل بعضهم حقوق بعض.

 وعن عائشة رضى الله عنها، قالت: جاءت زينب بنت جحش رضى الله عنها إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فَقَالَتْ: أَزْوَاجُكَ أَرْسَلْنَنِي، وَهُنَّ يَنْشُدْنَكَ الْعَدْلَ فِي ابْنَةِ أَبِي قُحَافَةَ، ثُمَّ أَقْبَلَتْ عَلَيَّ تَشْتِمُنِي، فَجَعَلْتُ أُرَاقِبُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْظُرُ طَرْفَهُ، هَلْ يَأْذَنُ لِي مِنْ أَنْ أَنْتَصِرَ مِنْهَا، قَالَتْ: فَشَتَمَتْنِي حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ لَا يَكْرَهُ أَنْ أَنْتَصِرَ مِنْهَا، فَاسْتَقْبَلْتُهَا، فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ أَفْحَمْتُهَا، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّهَا ابْنَةُ أَبِي بَكْرٍ» . [أخرجه النسائي وقال الألباني صحيح الإسناد].

ففي هذا الحديث إشارة واضحة إلى مشروعية الانتصار للنفس، فلقد أذن رسول الله لعائشة أن تنتصر لنفسها. ولابد ألا نغفل الطابع البشرى في الإنسان، والصفات البشرية، تقتضي أن ينتصر الإنسان لنفسه، إلا إذا عفا كما ذكرنا سابقًا، لكنه لا يلام على انتصاره لنفسه، فهو بشر، ولو كان من الصالحين، وفى قصة إسلام وحشي بن حرب رضى الله عنه ما يوضح ذلك، وهو قاتل حمزة رضى الله عنه، ذهب إلى رسول الله، وشهد شهادة الحق أمام رسول الله، فقال له: أنت وحشي. فقال: نعم. قال: حدثني كيف قتلت عمي حمزة؟ فحدثه، فقال له رسول الله صلى الله عليه وسلم: لا تريني وجهك. وكان وحشي لا يري نفسه لرسول الله حتى مات رسول الله صلى الله عليه وسلم. وهذا لبشريته عليه الصلاة والسلام، مع أن الإسلام يجب ما قبله، ولكن لا يتحمل رسول الله أن يرى قاتل عمه حمزة رضى الله عنه.

فالغرض المقصود أن الانتصار للنفس ليس فيه حرج، وإن كان الأولى العفو، على التفصيل السابق، ولكن نقول لأهل الزيغ والسب والطعن ما قاله الإمام أحمد لمخالفيه: اسكتوا نسكت.
والله المستعان.

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
betpipogobahisgobahisgobahisdeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusucasibomtaraftarium24casinofastcasinofast girişcasinofast günceltaraftarium24justin tvcanlı maç izlemeritkingmeritkingrealbahisrealbahiskulisbetkulisbetmeritkingmeritkingtaraftarium24selcuksportscanlı maç izlemaç izlewinxbetaresbetbetkolikbetlikebetkolikpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet guncel girişbets10jojobetfixbetfixbet girişfixbet güncel girişsahabetsahabet girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişsahabet girişsahabet güncelsahabet güncel girişjojobetjojobetbetvolebetvole girişwinxbetbetlikewinxbetsahabet girişsahabet güncel girişjojobetjojobetkulisbetbahiscasinobahis siteleribet siteleriwinxbetaresbetaresbetbahibompalacebetdamabetbetasusroketbetslotoromabetbetasusultrabetwinxbetbahiscasinobahiscasinograndpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelbahis siteleriwinxbetcasino siteleriwinxbetgrandpashacasinofastcasinofast girişcasino siteleritaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlekulisbetbetlikeinterbahis güncel giriştipobetzirvebetzirvebet girişzirvebet güncel girişbahis siteleritürk ifşatürk ifşa izletürk ifşa telegramtürk ifşatelegram ifşatürk ifşa izlewinxbetinterbahistipobettipobet girişbetovisceltabetholiganbetholiganbetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbet siteleribahis sitelericasino sitelerijojobetjojobet girişjojobet güncel girişkingroyalkingroyal girişkingroyal güncel girişbahiscasinokulisbetmeritkingmeritking girişmeritking güncel girişcasibomholiganbetwowturkeymarsbahisegebetegebet girişegebet güncel giriştaraftarium24hiltonbetbetturkeykralbetvdcasinosahabetsahabetonwinonwin girişbetvolebetvole girişbetvole giriş güncelextrabetextrabet girişjojobetjojobet girişinterbahis girişligobetizmir escortkulisbetbahiscasinokralbetkralbetelexbetelexbet girişlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişganobetganobet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişdelta telefonojojobetjojobettaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izleholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişcasibomcasibomcasibombetciobetciobetciobetciobetciobetciokralbetkralbet girişbetcoolmarsbahisvdcasinobullbahisbullbahis girişbullbahis güncelbullbahisbullbahis girişbetciobetcio giriştipobettipobet girişholiganbetlunabetAmgbahisAmgbahis girişbetasusbetasus girişbetasus güncel girişbetasusbetasus girişbetzulabetzula girişbetzula güncel girişbetzulabetzula girişGrbetsBahiscasinoAlobetCasinodiorEnbetatlasbetgiftcardmall/mygiftbetgaroslobetmaksibetgonebetbetsilincasinoroysbetpipoenbetolaycasinokralbetkralbet girişbetcupbetcup girişbetcup giriş güncelbetplayverabetverabet girişverabet giriş güncelcasibomcasibom girişcasibom güncel girişMedusabahisMedusabahiscasibomcasibomcasibomjojobetjojobetmillibahisbullbahis girişbullbahis girişbullbahiscasibom girişmarsbahis girişBahiscasinoTrendbetMedusabahisUltrabetCasinoroyalGalabetGalabet Girişceltabetceltabetjojobetjojobet girişmillibahiskingroyal, kingroyal girişkingroyal, kingroyal girişatlasbetmarsbahis, marsbahis girişbetplaybetplay girişonwinonwin girişbetvolebetvole girişzirvebetzirvebet girişbetpasbetpas girişqueenbetqueenbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişmarsbahisjojobetcanlı maç izlejustin tvtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24taraftarium24selçuksportsselcuksportstophillbettophillbet giriştipobettipobet girişbetciobetcio girişextrabetextrabet girişqueenbetkulisbetkulisbet girişbetciobetcio girişbetciobetcio girişholiganbetjojobetlunabetstarzbet girişmeritbetbetsmoveimajbetimajbetimajbet girişrokubet girişvdcasinohiltonbethiltonbetbetsmovebetsmovekavbetkavbetbetciobetciobahiscasinobahiscasinobetebetbetebet girişbetebet güncel adresipusulabetpusulabet girişgalabetsetrabetsetrabet girişjojobetjojobet girişbetebetbetebet girişbetebet güncel girişbetebetbetebet girişmatbetbetebetbetebet girişbetebet güncel girişmatbetmatbet girişbetvolebetvole girişbetvole güncel girişvdcasino girişmarsbahis girişcasibom girişsuperbetin girişdeneme bonusubetpuan girişsuperbetin girişcasibom girişbetvolebetvole girişkralbetkralbetbetciobetgit girişbetgit girişpaşacasinocasinoelit girişsüperbahisgrandpashabetdinamobet güncel girişkralbetjojobet güncel girişvdcasino girişcasibom girişsahabetsahabet girişsahabet güncelBetsalvador giriştophillbettophillbet girişwinxbetwinxbet girişjustin tvcanlı maç izlemaç izlecasibomcasibom girişkulisbetolimposcasinoolimposcasino girişbahiscasinobahiscasinoyakabetyakabetyakabet girişbetasusbetasusbetasusbetasus girişbetasus girişbetasus girişimajbetimajbetimajbetimajbetimajbet girişimajbet girişbetciobetcio girişganobetganobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbetcupbetcup girişbetcup giriş güncelbetvole güncel girişmatadorbetmatadorbet girişgrandpashabetgrandpashabet girişnesinecasinonesinecasino girişenbetenbet girişcasinoroyal, casinoroyal girişmarsbahispadişahbetpadişahbet girişgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişkingroyalkingroyal girişcasibomrestbetmarsbahismarsbahisrestbetCasibomdeneme bonusugrandpashabet girişmarsbahis girişCasibomkralbetkralbetmarsbahispaşacasinoultrabetbetvolebetvole girişmarsbahismarsbahisvdcasinopiabetpiabet girişbetciobetcio girişgrandpashabetkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişbetciobetcio girişbetciotaraftarium24canlı maç izlejustin tvtaraftarium24parmabetparmabet girişpalacebetbetwooncratosroyalbetoslobetoslobet giriştaraftarium24canlı maç izleorisbetorisbet giriştaraftarium24imajbetimajbet girişholiganbetteosbetteosbet girişteosbet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişCasibomCasibom GirişCasibom Güncel Girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncel girişsekabetsekabet girişsekabet güncel giriştophillbettophillbet girişimajbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahismarsbahis girişbetgarantimarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişLunabetLunabet GirişKavbetKavbet Girişbetcio girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişjojobet güncel girişcashwinmatbetbetzula girişbet-ciobet-cio girişbet-cio güncel girişKngroyalKngroyal GirişKngroyal Güncel GirişMatbetMatbet GirişMatbet Güncel GirişCasibomCasibom GirişCasibom Güncel GirişLunabetLunabet GirişLunabet Güncel GirişBahiscasinoBahiscasino GirişBahiscasino Güncel GirişMerit-kngMerit-kng GirişMerit-kng Güncel GirişEnjoybetEnjoybet GirişEnjoybet Güncel GirişAlobetAlobet GirişAlobet Güncel Girişhepsibahisvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelvaycasinovaycasino girişrokubetbetpuanmarsbahismarsbahis girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişCasibomCasibom GirişCasibomCasibom Giriştambetdeneme bonusuyatırım bonusugüncel adreslermislibetmislibet güncelmislibet güncel girişngsbahisngsbahis güncelngsbahis güncel girişkalebetkalebet girişesbetholiganbet güncel girişdedebetpashagamingbetplaywinxbetwinxbetwinxbetbahiscasinokulisbetmercurecasinograndpashabetpalacebetgrandpashabetcapitolbetjojobet girişonwinonwin giriştrendbetcasibomcasibom girişimajbetpiabetlunabet girişholiganbet giriştrendbet girişimajbetmatbettrendbet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişcapitolbet girişgrandpashabetmercurecasinobetzulabetzula girişbetzula güncel girişyakabetvaycasinovaycasino giriştaksimbetvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişholiganbetholiganbetholiganbetholiganbet girişholiganbet girişholiganbet girişistanbulbahistimebetistanbulbahis girişgalabetgalabet girişibizabetibizabet girişibizabet güncel girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişcasibomPalazzobetgalabetdeneme bonusu veren sitelersetrabetsetrabet girişkavbetkavbetbullbahis girişlunabetlunabet giriştürk ifşagrandpashabet instagramgrandpashabet instagramsuperbetmatbetmatbet girişmeritbetsahabetsahabet girişsahabet güncel girişonwinonwin girişonwin güncelholiganbetholiganbet girişselcuksportsbetciobetcio girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişonwinonwin girişonwinonwin girişromabetromabet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişonwinonwin girişonwinonwin girişsahabetsahabet girişmatbetmatbetmatbetsahabetsahabet girişinterbahis güncelmobilbahismobilbahis girişmobilbahis güncel girişrestbetrestbet girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişbetebetbetebet girişbetebet güncel girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişcasinometropolcasinometropol girişcasinometropol güncel girişcasinomaxicasinomaxi girişcasinomaxi güncel girişGrandpashabet