مقالات تاريخية

جهود موسى بن نصير في استكمال حركة فتوحات المغرب

جهود موسى بن نصير في استكمال حركة فتوحات المغرب:

اختلف المؤرخون حول تاريخ تولية موسى بن نصير([1]) على بلاد المغرب وعزل حسان بن النعمان، وأقرب الأقوال أنه تولى عام 85 هـ، وهذا هو المتوافق مع تسلسل الأحداث، وهنا يقوم موسى بتسطير صفحات جديدة من التاريخ الإسلامي في بلاد المغرب؛ فبعد أن عزل عبد العزيز بن مروان والي مصر حسان بن النعمان والي إفريقية وولَّى مكانه موسى بن نصير.

بدأ موسى بن نصير عمله على الفور، وقام خطيبًا في الناس فكان مما قاله لهم: “إنما أنا رجل كأحدكم، فمَن رأى مني حسنة، فليحمد الله، وليحض على مثلها، ومَن رأى مني سيئة فلينكرها، فإني أخطئ كما تخطئون، وأصيب كما تصيبون، وقد أمر الأمير أكرمه الله لكم بعطاياكم وتضعيفها ثلاثًا، فخذوها هنيئًا مريئًا، مَن كانت له حاجة فليرفعها إلينا، وله عندنا قضاؤها على ما عز وهان، مع المواساة إن شاء الله، ولا حول ولا قوة إلا بالله“.

واتبع موسى مع البربر سياسة حسان، والتي تقوم على التفاهم والتعاون المشترك، ولقد استطاع موسى أن يجنِّد أعدادًا كبيرة من قبائل البربر، مثل: كتامة، وهوارة، وزناتة، ومصمودة، وغيرها.

وكان موسى حريصًا على نشر الإسلام بين البربر؛ ولهذا كان يختار عمالًا يحسنون السيرة في أهالي المناطق المفتوحة، ويُذكر أن موسى ترك سبعين رجلًا من العرب في طنجة يعلِّمون البربر القرآن وأحكام الإسلام، وهذا أدَّى إلى انتشار الإسلام في المغرب الأقصى، ثم تحرك موسى سريعًا نحو بعض المناطق التي تحتاج إلى تدخل عسكري، واستطاع أن يسيطر على زغوان وهي منطقة جبلية بين القيروان وتونس، ثم غزا صنهاجة وسجومة في المغرب الأوسط، ثم وجَّه حملة عسكرية بقيادة ابنه مروان إلى السوس الأقصى، ثم استولى على مدينة طنجة، وولَّى عليها مولاه: طارق بن زياد([2]).

وكانت له أيضًا حملات بحرية على جزر البحر الأبيض المتوسط، ولم تستعصِ عليه كما يقول د. “السيد عبد العزيز سالم”([3]) إلا مدينة سبتة؛ وذلك لشدة تحصينها ومناعتها؛ ولأن الإمدادات كانت تأتيها من ساحل البحر.

وهكذا استطاع موسى بن نصير بعد حملات جهادية منظمة، السيطرة على جميع شمال إفريقية من برقة إلى المحيط الأطلسي، وأصبح سيد إفريقية بلا منازع، وهكذا مهَّد موسى بن نصير الطريق نحو بلاد الأندلس([4]).  

 

([1]) وُلد موسى بن نصير سنة (19هـ -640م) في قرية مِن قرى الخليل في شمال فلسطين، تُسَمَّى: كفر مترى، فتعلَّم الكتابة، وحَفِظَ القرآن الكريم، والأحاديث النبوية الشريفة، وهو فاتح المغرب، وصقلية، وقبرص، ورودس، والأندلس، وهو شيخ المجاهدين.

 ([2]) وُلد طارق بن زياد عام (50 هـ / 670م) في خنشلة في الجزائر في قبيلة نفزة، وهي قبيلة بربرية، وهكذا فإن هذا البطل العظيم لم يكن مِن أصلٍ عربي، ولكنه مِن أهالي البربر الذين يسكنون بلاد المغرب العربي، وقد نشأ طارق بن زياد مثلما ينشأ الأطفال المسلمون؛ فتعلَّم القراءة والكتابة، وحفظ سورًا من القرآن الكريم وبعضًا من أحاديث النبي صلى الله عليه وسلم، وصار قائدًا عسكريًّا أمويًّا وفتح الأندلس؛ حيث قاد أول الجيوش الإسلامية التي دخلت شبه جزيرة إيبيريا، وصاحَبَ الانتصار الإسلامي الكبير في معركة وادي لكة، ويُعتبر مِن أشهر القادة العسكريين المسلمين في التاريخ، ويحمل جبل طارق جنوب إسبانيا اسمه، وكان رحمه الله عالمًا كريمًا شجاعًا ورعًا تقيًّا لله تعالى، وكان مِن رجال العلم حزمًا ورأيًا وهمّة، ونبلًا وشجاعة وإقدامًا.

 ([3]) د. السيد محمود عبدالعزيز سالم: مؤرخ مصري أكاديمي، وأستاذ التاريخ والحضارة العربية الإسلامية، وُلد بطنطا -محافظة الغربية– في 1928م. حصل على ليسانس الآداب –قسم الآثار الإسلامية- جامعة الإسكندرية  1950م، ثم حصل على دبلوم الدراسات الإسبانية من جامعة مدريد في أغسطس 1952م. ثم حصل علي دكتوراة الدولة في الآداب من جامعة باريس (السوربون) في يناير 1957م، بمرتبة الشرف الأولي. عُين معيدًا بقسم الآثار الإسلامية – جامعة الإسكندرية 1951م، ثم مدرسًا للتاريخ الإسلامي بجامعة عين شمس 1958 – 1959م، ثم مدرسًا للتاريخ الإسلامي والحضارة بجامعة الإسكندرية (1959-1965)، ثم أستاذًا للتاريخ الإسلامي والحضارة بجامعة الإسكندرية 1965- 1972م. وقد عُين رئيسًا لقسم التاريخ والآثار بجامعة الإسكندرية منذ سبتمبر 1981م. وعين مديرًا لمعهد دراسات البحر المتوسط منذ عام1988م. وقد انتدب مستشارًا ثقافيًا بسفارة مصر في إسبانيا ومديرًا لمعهد الدراسات الإسلامية بمدريد ما بين 1978-1980م. وانظر للمؤلف: كتاب المغرب الكبير (2/257).

([4]) فتوح البلدان (ص272)، البيان المغرب (2/42)،  تاريخ المغرب الكبير (2/ 128).

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

زر الذهاب إلى الأعلى
gobahisgobahisgobahisdeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusucasibomtaraftarium24casinofastcasinofast girişcasinofast günceltaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24selcuksportscanlı maç izlemaç izlewinxbetbahiscasinobetkolikbetlikebetkolikpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet guncel girişfixbetfixbet girişfixbet güncel girişsahabetsahabet girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişsahabet girişsahabet güncelsahabet güncel girişbetvolebetvole girişparmabetbetlikewinxbetsahabet girişsahabet güncel girişlordbahislordbahisbahis siteleribet siteleribahiscasinobahiscasinowinxbetbahibompalacebetdamabetbetasusroketbetslotoromabetbetasusultrabetwinxbetwinxbetbahiscasinograndpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelbahis siteleriwinxbetcasino siteleriwinxbetgrandpashacasinofastcasinofast girişcasino siteleritaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlebetlikebetliketipobetbahis siteleritürk ifşatürk ifşa izletürk ifşa telegramtürk ifşatelegram ifşatürk ifşa izlebetliketipobettipobet girişbetovisceltabetjokerbetultrabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbet siteleribahis sitelericasino sitelerijojobetjojobet girişjojobet güncel girişkingroyalkingroyal girişkingroyal güncel girişkulisbetbetpipomeritkingmeritking girişmeritking güncel girişcasibomholiganbettaraftarium24hiltonbetbetturkeysahabetsahabetonwinonwin girişextrabetextrabet girişjojobetjojobet girişkulisbetkulisbetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişdelta telefonotaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izleholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişcasibomcasibomcasibombetciobetciobetciobetciobetciobetciokralbetkralbet girişbetcoolbullbahis girişbetciobetcio giriştipobettipobet girişholiganbetlunabetGrbetsBahiscasinoAlobetCasinodiorEnbetatlasbetbetgaroslobetmaksibetgonebetbetsilincasinoroysbetpipoenbetolaycasinokralbetkralbet girişbetplaycasibomcasibom girişcasibom güncel girişMedusabahisMedusabahiscasibomcasibomcasibomjojobetjojobetmillibahiscasibom girişmarsbahis girişBahiscasinoTrendbetMedusabahisUltrabetCasinoroyalGalabetGalabet Girişceltabetceltabetmillibahiskingroyal, kingroyal girişkingroyal, kingroyal girişatlasbetmarsbahis, marsbahis girişbetplaybetplay girişonwinonwin girişqueenbetqueenbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişmarsbahisjojobetcanlı maç izlejustin tvtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24taraftarium24selçuksportsselcuksportstophillbettophillbet giriştipobettipobet girişbetciobetcio girişextrabetextrabet girişqueenbetkulisbetkulisbet girişbetciobetcio girişjojobetlunabetmeritbetbetsmovehiltonbethiltonbetbetsmovebetsmovekavbetkavbetbetciobetciobahiscasinobahiscasinobetebetbetebet girişbetebet güncel adresipusulabetpusulabet girişgalabetjojobetjojobet girişbetebetbetebet girişmatbetbetebetbetebet girişbetebet güncel girişmatbetmatbet girişbetvolebetvole girişbetvole güncel girişvdcasino girişmarsbahis girişcasibom girişsuperbetin girişdeneme bonusubetpuan girişsuperbetin girişcasibom girişbetvolebetvole girişbetgit girişbetgit girişsüperbahisgrandpashabetdinamobet güncel girişkralbetjojobet güncel girişvdcasino girişcasibom giriştophillbettophillbet girişwinxbetwinxbet girişjustin tvcanlı maç izlemaç izlecasibomcasibom girişbetpipoolimposcasinoolimposcasino girişrealbahisrealbahisyakabetyakabetyakabet girişbetasusbetasusbetasusbetasus girişbetasus girişbetasus girişimajbetimajbetimajbetimajbetimajbet girişimajbet girişbetciobetcio girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbetvole güncel girişmatadorbet girişenbetenbet girişcasinoroyal, casinoroyal girişmarsbahispadişahbetpadişahbet girişcasibomdeneme bonusugrandpashabet girişmarsbahis girişkralbetmarsbahismarsbahisvdcasinobetciobetcio girişkralbetkralbet giriştaraftarium24canlı maç izlejustin tvtaraftarium24meritkingtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24holiganbetCasibomCasibom GirişCasibom Güncel Girişimajbetbetcio girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişjojobet güncel girişcashwinmatbetbet-ciobet-cio girişbet-cio güncel girişKngroyalKngroyal GirişKngroyal Güncel GirişMatbetMatbet GirişMatbet Güncel GirişBahiscasinoBahiscasino GirişBahiscasino Güncel GirişMerit-kngMerit-kng GirişMerit-kng Güncel GirişEnjoybetEnjoybet GirişEnjoybet Güncel Girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelmarsbahismarsbahis girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştambetdeneme bonusuyatırım bonusugüncel adreslermislibetmislibet güncelmislibet güncel girişngsbahisngsbahis güncelngsbahis güncel girişkalebetkalebet girişholiganbet güncel girişparmabetparmabetkulisbetbahiscasinokulisbetgrandpashabetimajbetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişbetzulabetzula girişbetzula güncel girişholiganbetholiganbetholiganbetholiganbet girişholiganbet girişholiganbet girişgalabetgalabet girişibizabetibizabet girişibizabet güncel girişcasibomsetrabetsetrabet girişkavbetkavbetbullbahis girişlunabetlunabet girişmatbetmatbet girişmeritbetsahabetsahabet girişsahabet güncel girişholiganbetholiganbet girişselcuksportsbetciobetcio girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişromabetromabet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişonwinonwin girişonwinonwin girişmatbetmatbetmatbetmobilbahismobilbahis girişmobilbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişcasinometropolcasinometropol girişcasinometropol güncel girişcasinomaxicasinomaxi girişcasinomaxi güncel girişimajbetimajbet girişpaşacasinoonwinonwin girişpiabetpiabet girişnorabahiskralbetqueenbet, queenbet girişqueenbet, queenbet girişqueenbet, queenbet girişqueenbet, queenbet girişvdcasinomarsbahisonwinonwin girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişparmabetkavbetjojobet giriştimebettimebet giriştimebet güncel girişbetciopiabetmeritking girişultrabetultrabet girişavrupabetpashagamingbetvolebetvole girişonwinonwin girişonwinonwin girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişkralbetkralbet girişcasipol girişkralbetkralbet girişelitcasino girişbullbahisholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişkralbetkralbet girişnoktabetkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişkralbetkralbetkralbetkralbetvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelkralbetkralbetvaycasinovaycasino girişvaycasino günceljojobetjojobet girişjojobet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişnesinecasinonesinecasino girişstarzbetvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelvaycasinovaycasino girişvaycasino günceldeneme bonusudeneme bonusu veren sitelersweet bonanzalunabetlunabet girişvipslotvipslot girişartemisbetbetasusmatbetmatbet girişjojobetjojobet girişkavbetistanbul escortistanbul anadolu escorttipobettipobet girişstake trMerit-betMerit-bet GirişMerit-bet Güncel GirişmarsbahismarsbahisCasibomCasibom GirişCasibom Güncel GirişCasibomCasibom girişCasibom güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişcasibombetnanobetnano girişbetebetbetebet girişbetebet güncel girişmarsbahisDinamobetDinamobet girişDinamobet güncel girişDinamobetDinamobet girişDinamobet güncel girişnakitbahisbetsmoveJojobetJojobet GirişJojobet Güncel GirişmavibetGobahisGobahis girişgobahis güncel girişholiganbetholiganbet girişibizabetibizabet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişholiganbet girişholiganbetholiganbet güncel girişbetnanobetnano girişmeritbetmarsbahismarsbahis girişgrandpashabetgrandpashabet girişmatbetmatbet girişmatbetmatbet girişLunabetlunabet girişlunabet güncel girişmavibetpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişceltabetceltabet girişceltabet güncel girişceltabetceltabet girişceltabet güncel girişlunabetimajbetimajbet girişimajbet güncel adresimarsbahismarsbahis güncel girişmarsbahis girişmarsbahismarsbahis güncel girişmarsbahis girişbetvolebetvole girişbetvole güncel girişjojobetbetvolebetvole girişistanbul escortMarsbahisMarsbahis güncel girişaresbetlunabetlunabet girişlunabet güncel girişsahabetsahabet girişsahabetgiftcardmall/mygiftBets10Bets10 Girişmadridbet girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişimajbetimajbet girişimajbet güncel girişmadridbet 2026marsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişqueenbet, queenbet girişqueenbet, queenbet girişqueenbet, queenbet girişroyalbetroyalbet girişkralbetkralbet girişbetasusbetasus girişbetasus güncel girişbetasusbetasus giriştambetbetbeysavoycasinohepsibahisultrabetultrabet girişultrabet güncel girişultrabetultrabet girişultrabet güncel girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncel girişimajbetsekabetsekabet girişsekabet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişrokubet girişslotdayslotdayslotdaygameofbettaksimbet giriştaksimbettimebet girişultrabetultrabet girişmeritkingkıbrıs escortjetbahis girişstarzbet girisikimisliikimisli girişikimisli güncel girişsekabet güncel girişpashagamingavrupabetMarsbahisMarsbahis girişenbetenbet girişorisbetorisbet girişkralbetkralbetbetpuanpalacebetcashwinnakitbahis girişkralbetjojobetgrandpashabetmarsbahiskralbetsavoycasinohiltonbet girişvaycasinomadridbetvaycasino girişganobetganobet girişGrandpashabetGrandpashabet Girişonwinonwin girişsahabetsahabet girişsahabet güncelultrabetultrabet girişdizipal