مقالات تاريخية

نفض الغبار عن تاريخ الأخيار (2)

عرض وتحليل مختصر لمنهج بعض المؤرخين (1)

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، أما بعد؛

فلعل مِن المناسب في هذا المقام، وقبل أن نشرع في الحديث عن أحوال الصحابة -رضي الله عنهم- ومواقفهم خلال الفتنة، أن نقوم بقراءة مختصرة لأحوال بعض المؤرخين على اختلاف مشاربهم، وتنوع روافدهم الفكرية، وأن نسلِّط الضوء على مناهجهم في كتابة التاريخ.

ولا شك أن هذه القراءة سيكون لها أثر طيب -بمشيئة الله-، حيث إنها ستساعد القارئ على فهم الأحداث بعمقٍ ودقةٍ وشموليةٍ؛ نظرًا لأن التاريخ بحر لا منتهى له، والمناهج في كتابته متعددة، والأسانيد المتصلة لناقليه قليلة، كما قال الإمام أحمد -رحمه الله-: “ثلاثة كتب ليس لها أصول: المغازي والملاحم والتفسير”([1])، ويقول ابن خلدون: “وكثيرًا ما وقع للمؤرخين والمفسرين وأئمة النقل من المغالط في الحكايات والوقائع لاعتمادهم فيها على مجرد النقل غثًّا أو سمينًا، ولم يعرضوها على أصولها، ولا قاسوها بأشباهها”([2])، وِمن ثَمَّ كان لا بد من ذكر بعض الملامح العامة لبعض كتب التاريخ.

ومن هذه الكتب:

تاريخ خليفة بن خياط:   لصاحبه خليفة بن خياط بن خليفة الشيباني الليثي العُصفُري البصري، وهو الإمام الحافظ، العلَّامة الأديب المؤرخ النسَّابة، المتوفى سنة (240هـ)؛ أثنى العلماء عليه، فقال ابن عدي: مستقيم الحديث، صدوق، من متيقظي رواته، له تاريخٌ حسن، وقال ابن حبان: كان متقنًا عالمـًا بأيام الناس.

وقال عنه ابن خلكان في ترجمته: “كان حافظًا، عارفًا بالتواريخ، وأيام الناس، غزير الفضل”، وأثنى عليه ابن العماد في الشذرات، وكذلك أبو بكر بن العربي حين اعتمده ونقل عنه في كتابه: “العواصم من القواصم”.     

 وقد جمع خليفة في كتابه أخبارًا وأحداثًا تاريخية حتى سنة 232هـ، وقد تأثَّر خليفة المحدِّث والفقيه بأصول مدرسة الحديث أثناء كتابته للتاريخ؛ لذا يُعد كتابه من أوثق كتب التاريخ التي يحتاج إليها الباحث؛ لا سيما وهو أقدم كتاب في التاريخ الإسلامي.

الأخبار الطوال:   لأبي حنيفة أحمد بن داود الدينوري المتوفى سنة (282ه)، وُلد في بداية القرن الثالث الهجري، بمدينة دينور بإقليم همدان في إيران، ونشأ في أسرةٍ من أصل فارسي.       

ويعد هذا الكتاب من أهم المصادر التاريخية الأولى وفاية في سرد حوادث الحياة المعاشية والسياسية والحربية عند الفرس، وهذا الكتاب من المصادر التاريخية الأصيلة، فهو من أوائل الكتب المتكاملة التي جمعت التاريخ منذ زمن آدم -عليه السلام- وحتى وفاة الخليفة العباسي  المعتصم بالله، ولقد أثنى بعض العلماء على الدينوري، قال عنه ابن النديم: “ثقة فيما يرويه ويحكيه”. وقال أبو حيان: “أبو حنيفة الدينوري من نوادر الرجال جمع بين حكمة الفلاسفة وبيان العرب، له في كل فن ساق وقدم”.

وقال الذهبي: “صدوق، كبير الدائرة، طويل الباع”.ولكن المتتبع والقارئ لتاريخه يلحظ عليه تأثره بأصله الفارسي، فهو يمر سريعًا بفترة الرسالة والخلافة الراشدة؛ لكنه يطيل النفس عندما يتحدث عن الأحداث التي وقعت في أرض فارس، وكان يسرد التاريخ بطريقة تشبه طريقة سرد القصص، ولم يهتم في كتابه بمسألة الأسانيد.

تاريخ الرسل والملوك:

لأبى جعفر: محمد بن جرير بن يزيد بن كثير بن غالب الطبري -رحمه الله تعالى-، يُكنى بـأبي جعفر، وعُرف بذلك، واتفق المؤرخون على أنه لم يكن له ولد يسمى بـجعفر، بل إنه لم يتزوج أصلاً، ولد سنة ( 224 هـ ) وتوفي (سنة 310 هـ ).

قال الخطيب البغدادي: “استوطن الطبري بغداد، وأقام بها إلى حين وفاته“([3]). وقد حرص والده على إعانته على طلب العلم منذ صباه، ودفعه إلى تحصيله، فما كاد الصبي الصغير يبلغ السن التي تؤهله للتعليم، حتى قدَّمه والده إلى علماء آمل، حتى قال الطبري عن نفسه: “حفظت القرآن ولي سبع سنين، وصليت بالناس وأنا ابن ثماني سنين، وكتبت الحديث وأنا في التاسعة”.

قال عنه ابن كثير -رحمه الله-: “وكان من العبادة والزهاد والورع والقيام في الحق، لا تأخذه في ذلك لومة لائم، وكان من كبار الصالحين“ ([4]).

وكان الطبري -رحمه الله- زاهدًا في الدنيا، غير مكترث بمتاعها ومفاتنها، وكان يكتفي بقليل القليل أثناء طلبه للعلم، وكان يمتنع عن قبول عطايا الملوك والحكام والأمراء([5]).

ومنهج الطبري في كتابه هو جمع الرواية التاريخية والاهتمام بسندها، فكان يجمع الروايات ويدونها مع إسنادها إلى أصحابها، ومن منهجه أيضًا الحيادية، فهو يعرض مختلف وجهات النظر دون تعصب، أما فيما يتعلق بعدالة الرواة، فإن الإمام الطبري لم يتقيد بضوابط أهل الحديث، فأدخل في تاريخه أقوال الكلبي وابنه هشام، والواقدي، وسيف بن عمر، وأبي مخنف، وغيرهم من الضعفاء والمتهمين بالكذب والوضع في الحديث.

فعلى الناقل من تاريخ الطبري أن ينتبه لهذا جيدًا، فإن الكتاب رغم منزلته وغزارة علم صاحبه إلا أن فيه أخبارًا ضعيفة لا تصح، وقد ذكرها الإمام الطبري بأسانيدها، ولكنه قد أشار في كتابه على أنه قد جمع الأحداث والمرويات، ولكن لا بد من النظر في أمر الصحة والضعف، وأنه ليس مسئولًا عن كل الأخبار التي نقلها، بل هو قد نقلها كما بلغته فقط.

فيقول رَحِمَهُ اللهُ في مُقدِّمةِ كِتَابِه: (تَارِيْخِ الأُمُمِ والمُلُوْكِ): “فَمَا يَكُنْ في كَتابِي هَذَا مِنْ خَبَرٍ ذَكَرْنَاهُ عَنْ بَعْضِ المَاضِيْنَ مِمَّا يَسْتَنْكِرُهُ قَارِئُه، أو يَسْتَشْنِعُهُ سَامِعُهُ، مِنْ أجْلِ أنَّه لَمْ يَعْرِفْ لَهُ وَجْهًا في الصِّحَّةِ، ولا مَعْنىً في الحَقِيْقَةِ، فلْيَعْلَمْ أنَّه لَمْ يُؤتَ في ذَلِكَ مِنْ قِبَلِنَا، وإنَّمَا أُتِيَ مِنْ قِبَلِ بَعْضِ نَاقِلِيْهِ إلَيْنا، وأنَّا إنِّما أدَّيْنا ذَلِكَ على نَحْوِ ما أُدِّيَ إلَيْنا”([6]).

ونستكمل في المقال القادم -بمشيئة الله تعالى-.

([1]) رواه الخطيب في “الجامع” (2/162)

([2]) مقدمة ابن خلدون ص 10 .

([3]) تاريخ بغداد (2/ 549 (.

([4]) البداية والنهاية (11/166).

([5]) الإمام الطبري لمحمد الزحيلي، ص68.

([6]) المصدر السابق (1/ 8).

شاهد أيضاً
إغلاق
زر الذهاب إلى الأعلى
gobahisgobahisgobahisdeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusucasibomtaraftarium24casinofastcasinofast girişcasinofast günceltaraftarium24justin tvcanlı maç izlemeritkingmeritkingrealbahisrealbahiskulisbetkulisbetmeritkingmeritkingtaraftarium24selcuksportscanlı maç izlemaç izlewinxbetbahiscasinobetkolikbetlikebetkolikpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet guncel girişfixbetfixbet girişfixbet güncel girişsahabetsahabet girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişsahabet girişsahabet güncelsahabet güncel girişbetvolebetvole girişaresbetbetlikewinxbetsahabet girişsahabet güncel girişkulisbetbahiscasinobahis siteleribet siteleribahiscasinobahiscasinowinxbetbahibompalacebetdamabetbetasusroketbetslotoromabetbetasusultrabetwinxbetwinxbetbahiscasinograndpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelbahis siteleriwinxbetcasino siteleriwinxbetgrandpashacasinofastcasinofast girişcasino siteleritaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlebetlikebetlikeinterbahistipobetbahis siteleritürk ifşatürk ifşa izletürk ifşa telegramtürk ifşatelegram ifşatürk ifşa izlebetlikeinterbahistipobettipobet girişbetovisceltabetjokerbetultrabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbet siteleribahis sitelericasino sitelerijojobetjojobet girişjojobet güncel girişkingroyalkingroyal girişkingroyal güncel girişbahiscasinokulisbetmeritkingmeritking girişmeritking güncel girişcasibomholiganbetwowturkeyegebetegebet girişegebet güncel giriştaraftarium24hiltonbetbetturkeysahabetsahabetonwinonwin girişextrabetextrabet girişjojobetjojobet girişinterbahis girişizmir escortkulisbetkulisbetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetlunabetholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişganobetganobet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişdelta telefonotaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izleholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişcasibomcasibomcasibombetciobetciobetciobetciobetciobetciokralbetkralbet girişbetcoolbullbahis girişbetciobetcio giriştipobettipobet girişholiganbetlunabetGrbetsBahiscasinoAlobetCasinodiorEnbetatlasbetbetgaroslobetmaksibetgonebetbetsilincasinoroysbetpipoenbetolaycasinokralbetkralbet girişbetplaycasibomcasibom girişcasibom güncel girişMedusabahisMedusabahiscasibomcasibomcasibomjojobetjojobetmillibahiscasibom girişmarsbahis girişBahiscasinoTrendbetMedusabahisUltrabetCasinoroyalGalabetGalabet Girişceltabetceltabetmillibahiskingroyal, kingroyal girişkingroyal, kingroyal girişatlasbetmarsbahis, marsbahis girişbetplaybetplay girişonwinonwin girişqueenbetqueenbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişmarsbahisjojobetcanlı maç izlejustin tvtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24taraftarium24selçuksportsselcuksportstophillbettophillbet giriştipobettipobet girişbetciobetcio girişextrabetextrabet girişqueenbetkulisbetkulisbet girişbetciobetcio girişjojobetlunabetmeritbetbetsmovehiltonbethiltonbetbetsmovebetsmovekavbetkavbetbetciobetciobahiscasinobahiscasinobetebetbetebet girişbetebet güncel adresipusulabetpusulabet girişgalabetjojobetjojobet girişbetebetbetebet girişmatbetbetebetbetebet girişbetebet güncel girişmatbetmatbet girişbetvolebetvole girişbetvole güncel girişvdcasino girişmarsbahis girişcasibom girişsuperbetin girişdeneme bonusubetpuan girişsuperbetin girişcasibom girişbetvolebetvole girişbetgit girişbetgit girişsüperbahisgrandpashabetdinamobet güncel girişkralbetjojobet güncel girişvdcasino girişcasibom giriştophillbettophillbet girişwinxbetwinxbet girişjustin tvcanlı maç izlemaç izlecasibomcasibom girişkulisbetolimposcasinoolimposcasino girişbahiscasinobahiscasinoyakabetyakabetyakabet girişbetasusbetasusbetasusbetasus girişbetasus girişbetasus girişimajbetimajbetimajbetimajbetimajbet girişimajbet girişbetciobetcio girişganobetganobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbetvole güncel girişmatadorbet girişenbetenbet girişcasinoroyal, casinoroyal girişmarsbahispadişahbetpadişahbet girişcasibomCasibomdeneme bonusugrandpashabet girişmarsbahis girişCasibomkralbetultrabetmarsbahismarsbahisvdcasinobetciobetcio girişgrandpashabetkralbetkralbet giriştaraftarium24canlı maç izlejustin tvtaraftarium24palacebettaraftarium24canlı maç izletaraftarium24holiganbetCasibomCasibom GirişCasibom Güncel Girişimajbetbetgarantibetcio girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişjojobet güncel girişcashwinmatbetbet-ciobet-cio girişbet-cio güncel girişKngroyalKngroyal GirişKngroyal Güncel GirişMatbetMatbet GirişMatbet Güncel GirişLunabetLunabet GirişLunabet Güncel GirişBahiscasinoBahiscasino GirişBahiscasino Güncel GirişMerit-kngMerit-kng GirişMerit-kng Güncel GirişEnjoybetEnjoybet GirişEnjoybet Güncel Girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelrokubetbetpuanmarsbahismarsbahis girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştambetdeneme bonusuyatırım bonusugüncel adreslermislibetmislibet güncelmislibet güncel girişngsbahisngsbahis güncelngsbahis güncel girişkalebetkalebet girişesbetholiganbet güncel girişdedebetpashagamingbetplaykulisbetkulisbetwinxbetbahiscasinokulisbetmercurecasinograndpashabetpalacebetgrandpashabetimajbetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişextrabetextrabet girişgrandpashabetmercurecasinobetzulabetzula girişbetzula güncel girişholiganbetholiganbetholiganbetholiganbet girişholiganbet girişholiganbet girişgalabetgalabet girişibizabetibizabet girişibizabet güncel girişcasibomsetrabetsetrabet girişkavbetkavbetbullbahis girişlunabetlunabet girişmatbetmatbet girişmeritbetsahabetsahabet girişsahabet güncel girişholiganbetholiganbet girişselcuksportsbetciobetcio girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişromabetromabet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişonwinonwin girişonwinonwin girişmatbetmatbetmatbetsahabetsahabet girişinterbahismobilbahismobilbahis girişmobilbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişcasinometropolcasinometropol girişcasinometropol güncel girişcasinomaxicasinomaxi girişcasinomaxi güncel girişimajbetimajbet girişpaşacasinoonwinonwin girişpiabetpiabet girişnorabahiskralbetCasibomCasibom GirişCasibomCasibom GirişQueenbetBahiscasinoBetnanoEnbetUltrabetEnjoybetKulisbetvdcasinomarsbahisKalebetonwinonwin girişonwinonwin girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişPusulabetPusulabet girişbahiscasinobahiscasino girişbahiscasino güncel girişstarzbet girişparmabetkavbetjojobet giriştimebettimebet giriştimebet güncel girişbetciobetgarantipiabettambetcasinowondizipalbetplayultrabetultrabet girişcasinomilyoncasinoroyalbetsalvadorteosbetesbetgameofbetavrupabetpashagamingbetvolebetvole girişonwinonwin girişonwinonwin girişbetgitmeritking twitterspincospincogameofbetdeneme bonususweet bonanzarestbetrestbet girişrestbet güncel girişradissonbetgrandpashabetkralbetp biokralbetkralbet girişgrandpashabetgrandpashabetMedusabahiscasipol girişkralbetkralbet girişelitcasino girişbullbahisholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişstakekralbetkralbet girişaresbetkralbetkralbet girişkralbetkralbet girişkralbetkralbetkralbetkralbetvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelkralbetkralbetkralbetpashagamingmeritkingspincovaycasinovaycasino girişvaycasino günceljojobetjojobet girişjojobet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişnesinecasinonesinecasino girişstarzbetvaycasinovaycasino girişvaycasino güncelvaycasinovaycasino girişvaycasino günceldeneme bonusudeneme bonusu veren sitelersweet bonanzalunabetlunabet girişvipslotvipslot girişartemisbetbetasusmatbetmatbet girişbetparkjojobetjojobet girişkavbetistanbul escortistanbul anadolu escorttipobettipobet girişstake trMerit-betMerit-bet GirişMerit-bet Güncel GirişmarsbahismarsbahisCasibomCasibom GirişCasibom Güncel GirişmarsbahisCasibomCasibom girişCasibom güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişcasibominterbahisbetnanobetnano girişinterbahisbetebetbetebet girişbetebet güncel girişmarsbahisDinamobetDinamobet girişDinamobet güncel girişDinamobetDinamobet girişDinamobet güncel girişsonbahisbetwoonnakitbahisbetsmoveJojobetJojobet GirişJojobet Güncel GirişmavibetGobahisGobahis girişgobahis güncel girişholiganbetholiganbet giriştaksimbetbetixiribizabetibizabet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişholiganbet girişholiganbetholiganbet güncel girişbetnanobetnano girişmeritbetmarsbahismarsbahis girişgrandpashabetgrandpashabet girişparobetmatbetmatbet giriştrendbetmatbetmatbet girişLunabetlunabet girişlunabet güncel girişmavibetpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişceltabetceltabet girişceltabet güncel girişceltabetceltabet girişceltabet güncel girişlunabetimajbetimajbet girişimajbet güncel adresimarsbahismarsbahis güncel girişmarsbahis girişmarsbahismarsbahis güncel girişmarsbahis girişbetvolebetvole girişbetvole güncel girişjojobetultrabetultrabet girişultrabet güncel girişultrabetultrabet girişultrabet güncel girişbetvolebetvole girişinterbahisinterbahisinterbahisinterbahisistanbul escortinterbahisinterbahisMarsbahisMarsbahis güncel girişpusulabetpusulabet güncel girişaresbetlunabetlunabet girişlunabet güncel girişsahabetsahabet girişsahabetgiftcardmall/mygiftBets10Bets10 Girişmadridbet girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişimajbetimajbet girişimajbet güncel girişmadridbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel giriş